નિષ્પ્રયત્નં સુરાનીકં વર્જયિત્વા ગદાધરં। સ હિ યુદ્ધગતઃ શ્રીમાનીશો ન સ્મ વ્યકંપત1.41.
મુસળધારીને છોડીને, દેવસેનાનું બળ યુદ્ધમાં નિષ્ક્રિય થઈ ગયું હતું, કારણ કે તે મહિમાવાન અને સર્વશક્તિમાન યુદ્ધમાં અડગ રહ્યો.
સહિષ્ણુત્વાજ્જગત્સ્વામી ન ચુક્રોધ ગદાધરઃ। કાલજ્ઞઃ કાલમેઘાભઃ સમીક્ષન્કાલમાહવે
સહનશીલતાથી જગતના સ્વામી, મુસળધારી, ક્રોધિત થયા નહીં; સમયને જાણનારા, મેઘ જેવો કાળો, યુદ્ધમાં યોગ્ય ક્ષણની રાહ જોતા રહ્યા.
દેવાસુરવિમર્દં ચ દ્રષ્ટુકામસ્તદા હરિઃ। તતો ભગવતાદિષ્ટૌ રણે પાવકમારુતૌ
દેવ અને દાનવોના સંઘર્ષને જોવા ઇચ્છતા હરિએ, ભગવાનના આદેશથી અગ્નિ અને પવનને યુદ્ધમાં મોકલ્યા.
ચોદિતૌ વિષ્ણુવાક્યેન તતો માયાં વ્યકર્ષતાં। તાભ્યામુદ્ભ્રાંતવેગાભ્યાં પ્રબુદ્ધાભ્યાં મહાહવે
વિષ્ણુના વચનથી પ્રેરિત, તે બંને અગ્નિ અને પવન, જાગૃત અને તીવ્ર ગતિથી, મહાયુદ્ધમાં માયાને દૂર કરવા લાગ્યા.
દગ્ધા સા પાર્વતી માયા ભસ્મીભૂતા નનાશ હ। સોનિલોનલસંયુક્તસ્સોનલશ્ચાનિલાકુલઃ
પાર્વતી નામની તે માયા દાઝી ગઈ, ભસ્મ થઈને નાશ પામી; અગ્નિ પવન સાથે જોડાઈ ગયો અને પવન અગ્નિથી ભરાઈ ગયો.
દૈત્યસેનાં દદહતુર્યુગાંતેષ્વિવ મૂર્ચ્છિતૌ। વાયુઃ પ્રજવિતસ્તત્ર પશ્ચાદગ્નિશ્ચ મારુતાત્
યુગના અંતે જાણે બેભાન થઈ ગયા હોય તેમ, તેમણે દૈત્યસેનાને દાઝી નાખી; ત્યાં પવન પહેલા ચાલ્યો અને પછી અગ્નિ પવનના પીછે ગયો.
ચેરતુર્દાનવાનીકે ક્રીડંતાવનલાનિલૌ। ભસ્મીભૂતેષુ ભૂતેષુ પ્રપતત્સૂત્પતત્સુ ચ
અગ્નિ અને પવન દૈત્યસેનામાં રમતા ફર્યા, પડી રહેલા અને ઊઠતા જીવોને ભસ્મ કરતા.
દાનવાનાં વિમાનેષુ નિપતત્સુ સમંતતઃ। વાતસ્કંધાપવિદ્ધેષુ કૃતકર્મણિ પાવકે
દૈત્યોના વિમાનો સર્વત્ર પડી રહ્યા હતા, પવનના જોરથી વિખેરાઈ ગયા હતા, અને અગ્નિએ પોતાનું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું.
માયાવધે પ્રવૃત્તે તુ સ્તૂયમાને ગદાધરે। નિષ્પ્રયત્નેષુ દૈત્યેષુ ત્રૈલોક્યે મુક્તબંધને
માયાના વિનાશ દરમ્યાન, મુસળધારીની સ્તુતિ થતી હતી, દૈત્યો નિષ્ક્રિય થઈ ગયા હતા અને ત્રિલોકી બંધનમુક્ત થઈ ગઈ હતી.
પ્રહૃષ્ટેષુ ચ દેવેષુ સાધુસાધ્વિતિ જલ્પિષુ। જયે દશશતાક્ષસ્ય દૈત્યાનાં ચ પરાજયે
દેવતાઓ આનંદિત થયા, 'સારા કર્યું, સારું કર્યું' એમ બોલતા, હજાર આંખાવાળા દેવની વિજય અને દૈત્યોના પરાજય પર ખુશી વ્યક્ત કરતા.
દિક્ષુ સર્વાસુ શુદ્ધાસુ પ્રવૃત્તે ધર્મવિસ્તરે। અપાવૃતે ચંદ્રપથે સ્વસ્થાનસ્થે દિવાકરે
જ્યારે ચારે દિશાઓ શુદ્ધ હોય, ધર્મનો વ્યાપ વધે, ચાંદનીનો માર્ગ ખુલ્લો હોય અને સૂર્ય પોતાના સ્થાન પર સ્થિર હોય,
પ્રવૃત્તિસ્થેષુ ભૂતેષુ નૃષુ ચારિત્રવત્સુ ચ। અભિન્નબંધને મૃત્યૌ હૂયમાને હુતાશને
જ્યારે સર્વ પ્રાણીઓ પોતાના કર્મમાં લાગેલા હોય, લોકો સારા આચરણવાળા હોય, મૃત્યુ સંબંધોને તોડી ન શકે અને અગ્નિમાં હવન ચાલી રહ્યો હોય,
યજ્ઞશોભિષુ દેવેષુ સ્વર્ગમાર્ગં દિશત્સુ ચ। લોકપાલેષુ સર્વેષુ દિક્ષુ સંધાનવર્તિષુ
જ્યારે દેવતાઓ યજ્ઞમાં તેજ ધરાવે, સ્વર્ગના માર્ગો ખુલ્લા હોય, સર્વ લોકપાલો હાજર હોય અને દિશાઓ યોગ્ય રીતે સ્થિર હોય,
ભાવે તપસિ સિદ્ધાનામભાવે પાપકર્મણામ્। દેવપક્ષે પ્રમુદિતે દૈત્યપક્ષે વિષીદતિ
જ્યારે સિદ્ધોનું તપ વધે, પાપના કાર્યો ન હોય, દેવ પક્ષ આનંદિત થાય અને દૈત્ય પક્ષ દુઃખી થાય,
ત્રિપાદવિગ્રહે ધર્મેઽધર્મે પાદપરિગ્રહે। અપાવૃત્તે મહાદ્વારે વર્તમાને ચ સત્પથે
જ્યારે ધર્મ ત્રણ પગે ઊભો હોય અને અધર્મ એક પગે, મહાદ્વાર ખુલ્લું હોય અને સારા માર્ગે ચાલવામાં આવે,
લોકેષુ ધર્મવૃત્તેષુ પ્રવૃત્તેષ્વાશ્રમેષુ ચ। પ્રજારક્ષણયુક્તેષુ રાજમાનેષુ રાજસુ
જ્યારે લોકોમાં ધર્મ ચાલે, આશ્રમોનું પાલન થાય અને રાજાઓ પ્રજાની રક્ષા માટે રાજ કરતા હોય,
પ્રશાંતેષુ ચ લોકેષુ શાંતે તમસિ દાનવે। અગ્નિમારુતયોસ્તસ્મિન્વૃત્તે સંગ્રામકર્મણિ
જ્યારે લોકમાં શાંતિ હોય, દૈત્યોમાં અંધકાર શાંત થયો હોય અને અગ્નિ-પવન યુદ્ધના કાર્યો કરે,
તન્મયા વિમલા લોકાસ્તાભ્યાં જયકૃતક્રિયાઃ। તીવ્રં દૈત્યભયં શ્રુત્વા મારુતાગ્નિકૃતં મહત્
ત્યારે એ બંનેથી લોક શુદ્ધ બને છે અને તેમની ક્રિયાઓથી વિજય મળે છે; પવન અને અગ્નિએ દૈત્યોમાં જે મહાન ભય પેદા કર્યો તે સાંભળીને દૈત્યોમાં ભારે ડર છવાઈ ગયો.
કાલનેમીતિ વિખ્યાતો દાનવઃ પ્રત્યદૃશ્યત। ભાસ્કરાકારમુકુટઃ શિંજિતાભરણાંગદઃ
પછી કાલનેમિ નામનો દૈત્ય દેખાયો, જેના મસ્તકે સૂર્ય જેવું મુકુટ હતું અને ગળામાં અને હાથમાં ઝણઝણતા આભૂષણો હતા.
મંદરાદ્રિપ્રતીકાશો મહારજતસંવૃતઃ। શતપ્રહરણોદગ્રઃ શતબાહુઃ શતાનનઃ
તે મંદર પર્વત જેવો દેખાતો, મોટાં ચાંદીથી ઢંકાયેલો, સો શસ્ત્રોથી સજ્જ, સો હાથ અને સો ચહેરાવાળો હતો.
શતશીર્ષઃ સ્થિતઃ શ્રીમાન્શતશૃંગ ઇવાચલઃ। કક્ષે મહતિ સંવૃદ્ધો નિદાઘ ઇવ પાવકઃ
તે સો માથાં ધરાવતો, તેજસ્વી, સો શિખરવાળા પર્વત જેવો, પોતાના વિસ્તારમાં વિશાળ થયો હતો અને ઉનાળાની આગ જેવી તેજસ્વી જ્યોતિ ધરાવતો હતો.
ધૂમ્રકેશો હરિશ્મશ્રુર્દંતુરો વિકટાનનઃ। ત્રૈલોક્યાંતરવિસ્તારં ધારયન્વિપુલં વપુઃ
તેના વાળ ધૂમ્ર રંગના, દાઢી પીળાશી, દાંત બહાર નીકળેલા અને ચહેરો ભયાનક હતો; તેનું વિશાળ શરીર ત્રણેય લોક સુધી ફેલાયેલું હતું.
બાહુભિસ્તુલયન્વ્યોમ ક્ષિપન્પદ્ભ્યાં મહીધરાન્। ઈરયન્મુખનિઃશ્વાસૈર્વૃષ્ટિકારાન્બલાહકાન્
તે હાથથી આકાશ માપતો, પગથી પર્વતો ફેંકતો અને મોઢામાંથી નીકળતી શ્વાસથી વાદળોને હલાવી વરસાદ લાવતો હતો.
તિર્યગાયતરક્તાક્ષં મંદરોદગ્રવર્ચસામ્। દિધક્ષંતમિવાયાંતં સર્વાન્દેવગણાન્મૃધે
તે તિરછાં, લાલ આંખોવાળો, મંદર પર્વત જેવું તેજ ધરાવતો, યુદ્ધમાં બધા દેવતાઓને દહન કરવા માટે આગળ વધતો હતો.
તર્જયંતં સુરગણાંશ્છાદયંતં દિશો દશ। સંવર્તકાલે હૃષિતં દૃષ્ટં મૃત્યુમિવોત્થિતમ્
તે દેવતાઓને ડરાવતો, દશ દિશાઓ ઢાંકી લેતો અને પ્રલયકાળમાં ઉદ્ગીર્ણ મૃત્યુ જેવો દેખાતો હતો.
સુતલેનોચ્છ્રયવતા વિપુલાંગુલિપર્વણા। લંબાભરણપૂર્ણેન કિંચિચ્ચલિતકર્મણા
તેનું શરીર સુતલ લોકની ઊંચાઈ જેવું, મોટાં અને જાડાં આંગળીઓવાળું, લટકતા આભૂષણોથી ભરેલું અને તેની ક્રિયાઓ થોડુંક ડગમગતી હતી.
ઉચ્છ્રિતેનાગ્રહસ્તેન દક્ષિણેન વપુષ્મતા। દાનવાન્દેવનિહતાન્બ્રુવન્તં તિષ્ઠતેતિ ચ
તેના તેજસ્વી, ઊંચા, જમણા હાથથી દૈત્યોને કહ્યું: 'દેવતાઓ મરી ગયા છે, સ્થિર રહો!'
તં કાલનેમિં સમરે દ્વિષતાં કાલનેમિનમ્। વીક્ષંતે સ્મ સુરાઃ સર્વે ભયવિહ્વલલોચનાઃ
યુદ્ધમાં બધા દેવતાઓએ કાલનેમિને જોયો, જે શત્રુઓ માટે મૃત્યુરૂપ હતો, અને તેમના આંખોમાં ભય અને ઉદ્વેગ છવાઈ ગયો.
તં વીક્ષંતે સ્મ ભૂતાનિ ગ્રસંતં કાલનેમિનમ્। ત્રિવિક્રમં વિક્રમં તં નારાયણમિવાપરમ્
કાળનેમિએ બધું ભક્ષી લેતા, ત્રિવિક્રમ રૂપે નારાયણ જેવો આગળ વધતો હતો, અને બધા જીવોએ તેને જોઈને આશ્ચર્યથી નિહાળ્યો.
સોભ્યુચ્છ્રયં પુનઃ પ્રાપ્તો મારુતાઘૂર્ણિતાંબરઃ। પ્રક્રામદસુરો યોદ્ધું ત્રાસયન્સર્વદેવતાઃ
પવનમાં કપડાં ફરતા, અસુર ફરીથી ભવ્યતા સાથે યુદ્ધ માટે આગળ વધ્યો, અને બધા દેવતાઓને ડરાવી દીધા.