ક્વ દારાઃ ક્વ ચ સંયોગઃ ક્વ ચ ભાવવિપર્યયઃ। નન્વિયં બ્રહ્મણા સૃષ્ટા મનસા માનસી પ્રજા
પત્ની ક્યાં છે? મિલન ક્યાં છે? અને મનની ઉથલપાથલ ક્યાં છે? શું આ મનથી જન્મેલી પ્રજા બ્રહ્માએ પોતાના મનથી જ સર્જી નહોતી?
યદ્યસ્તિ તપસો વીર્યં યુષ્માકં વિજિતાત્મનામ્। સૃજધ્વં માનસાન્પુત્રાન્પ્રાજાપત્યેન કર્મણા
જો તમારે આત્મસંયમથી તપશ્ચર્યાની શક્તિ હોય, તો પ્રજાપતિની રીત પ્રમાણે મનથી પુત્રોનું સર્જન કરો.
મનસા નિર્મિતા યોનિરાધાતવ્યા તપસ્વિભિઃ। નો દારયોગં બીજં ચ વ્રતમુક્તં તપસ્વિનાં
મનથી સર્જાયેલી યોનિ તપસ્વીઓએ સ્થાપવી જોઈએ; પત્ની સાથે સંયોગ કે બીજથી નહિ, કેમ કે તપસ્વીઓ માટે આવું જ વ્રત કહેવાયું છે.
યદિદં લુપ્તધર્માખ્યં યુષ્માભિરિહ નિર્ભયૈઃ। વ્યાહૃતં સદ્ભિરત્યર્થમસદ્ભિરિવ સંમતં
તમારે અહીં નિર્ભયપણે જે લુપ્ત ધર્મની વાત કરી છે, તેને સારા લોકોએ બહુ માન્યતા આપી છે, પણ અયોગ્ય લોકો તેને ખોટું માને છે.
વપુર્દીપ્તાંતરાત્માનમેષ કૃત્વા મનોમયં। દારયોગં વિના સ્રક્ષ્યે પુત્રમાત્મતનૂરુહં
હું મનથી બનેલું તેજસ્વી સ્વરૂપ ધારણ કરી, પત્ની સાથે સંયોગ વિના, પોતાના શરીરમાંથી પુત્રનું સર્જન કરીશ.
એવમાત્માનમાત્મા મે દ્વિતીયં જનયિષ્યતિ। પ્રાજાપત્યેન વિધિના દિધક્ષંતમિવ પ્રજાઃ
આ રીતે, મારું પોતાનું સ્વરૂપ, પ્રજાપતિની રીતથી, બીજું સ્વરૂપ ઉત્પન્ન કરશે—જેમ કે પ્રજાઓને ભસ્મ કરવા ઇચ્છે છે.
વરુણ ઉવાચ। ઉર્વસ્તુ તપસાવિષ્ટો નિવેશ્યોરું હુતાશને। મમંથૈકેન દર્ભેણ પુત્રસ્ય પ્રસવારણિં
વરુણે કહ્યું: ઉર્વા તપથી પ્રેરિત થઈ, તેના જાંઘને અગ્નિમાં બેસાડવામાં આવી; એક જ દર્ભથી પુત્રના જન્મસ્થાનને ઉકેલી કાઢ્યું.
તસ્યોરું સહસા ભિત્વા વરોઽસૌ હ્યગ્નિરુત્થિતઃ। જગતો દહનાકાંક્ષી પુત્રોગ્નિસ્સમપદ્યત
એના જાંઘને તોડી, અચાનક ઉત્તમ અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો—એ અગ્નિ, જગતને દહન કરવા ઇચ્છતો, પુત્રરૂપે પ્રગટ થયો.
ઉર્વસ્યોરું વિનિર્ભિદ્ય ઔર્વો નામાંતકોઽનલઃ। દિધક્ષુરિવ લોકાંસ્ત્રીન્જજ્ઞે પરમકોપનઃ
ઉર્વાની જાંઘમાંથી ફાટીને, ઔર્વ નામે ભયાનક અગ્નિ જન્મ્યો, જે ત્રણે લોકને દહન કરવા માંગતો હતો, અત્યંત ક્રોધી હતો.
ઉત્પદ્યમાનશ્ચોવાચ પિતરં દીનયા ગિરા। ક્ષુધા મે બાધતે તાત જગદ્ભક્ષેત્યજસ્વ માં
જન્મ લેતા, એણે કરુણ સ્વરે પિતાને કહ્યું: 'પિતા, મને ભૂખ બહુ સતાવે છે. જગતને ભક્ષી જઉં એવી ઇચ્છા છે.'
ત્રિદિવારોહિભિર્જ્વાલૈર્જૃમ્ભમાણો દિશો દશ। નિર્દહન્સર્વભૂતાનિ વવૃધે સોંતકોપમઃ1.41.
અગ્નિની જ્વાળાઓ સ્વર્ગ સુધી પહોંચતી, દસ દિશામાં ફેલાતી, સર્વ પ્રાણીઓને દહન કરતી, એ વિનાશક અગ્નિ જેમ વધતો ગયો.
એતસ્મિન્નંતરે બ્રહ્મા મુનિમુર્વં સમાગતઃ। ઉવાચ વાર્યતાં પુત્રો જગતસ્ત્વં દયાં કુરુ
એ સમયે બ્રહ્મા મુનિ રૂપે ઉર્વા પાસે આવ્યા અને કહ્યું: 'પુત્રને રોકો, જગત પર દયા કરો.'
અસ્યાપત્પસ્યતે વિપ્ર કરિષ્યે સાહ્યમુત્તમં। તથ્યમેતદ્વચઃ પુત્ર શૃણુ ત્વં વદતાં વર
'હે વિદ્વાન, હું આ બાળક માટે ઉત્તમ સહારો આપીશ. આ વાત સાચી છે, પુત્ર, શ્રેષ્ઠ વક્તા, સાંભળ.'
ઔર્વ ઉવાચ। ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ યન્મે ત્વં ભગવન્શિશોઃ। મતિમેતાં દદાસીહ પરમાત્મન્હિતાય વૈ
ઔર્વે કહ્યું: 'હું ધન્ય છું, હું કૃપાપાત્ર થયો, હે ભગવાન, તમે અહીં મારા પુત્રના હિત માટે જે જ્ઞાન આપો છો એ મહાન છે, હે પરમાત્મા.'
પ્રભાતકાલે સંપ્રાપ્તે કાંક્ષિતવ્યે સમાગમે। ભગવંસ્તર્પિતઃ પુત્રઃ કૈર્હવ્યૈઃ પ્રાપ્સ્યતે સુખમ્
પ્રભાત સમયે અને ઈચ્છિત મુલાકાતે, હે ભગવાન, મારા પુત્રને કયા હવનથી સંતોષ મળશે અને સુખ મળશે?
કુત્ર ચાસ્ય નિવાસઃ સ્યાદ્ભોજનં તુ કિમાત્મકમ્। વિધાસ્યતીહ ભગવાન્વીર્યતુલ્યં મહૌજસઃ
એનું નિવાસસ્થાન ક્યાં હશે અને એનું ભોજન કયું હશે? હે ભગવાન, તમે ચોક્કસ એના મહાશક્તિને અનુરૂપ જીવનની વ્યવસ્થા કરશો.
બ્રહ્મોવાચ। બડવામુખે ચ વસતિઃ સમુદ્રે વૈ ભવિષ્યતિ। મમયોનિર્જલં વિપ્ર તચ્ચામેયં વ્રજત્વયં
બ્રહ્માએ કહ્યું: સમુદ્રમાં બડવા અગ્નિના મુખમાં નિવાસ થશે. હે વિદ્વાન, મારું મૂળ પાણી છે; આ અપરિમિત પાણી તું સાથે લઈ જા.
તત્રાઽયમાસ્તે નિયતં પિબન્વારિમયં હવિઃ। તદ્વારિવિસ્તરં વિપ્ર વિસૃજામ્યાલયં ચ તમ્
ત્યાં એ સતત રહે છે અને પાણી પીધે છે, જે તેનું હવન છે. તેથી, હે વિદ્વાન, હું આ પાણી અને તેનું નિવાસસ્થાન છોડું છું.
તતો યુગાંતે ભૂતાનામેષ ચાહં ચ પુત્રક। સહિતો વિચરિષ્યાવો નિષ્પુરાણકરાવિહ
પછી, યુગના અંતે, હે પુત્ર, હું અને આ પ્રાણી બંને અહીં સાથે ફરશું અને જગતને જૂના બધાંથી ખાલી કરી દેશું.
એષોગ્નિરંતકાલે તુ સલિલાશી મયા કૃતઃ। દહનઃ સર્વભૂતાનાં સદેવાસુરરક્ષસામ્
આ અગ્નિ, અંતકાળે, મેં પાણી પચાવવા માટે બનાવ્યો છે; એ બધા જીવ, દેવ, અસુર અને રાક્ષસોને દહન કરશે.
એવમસ્ત્વિતિ તં સોગ્નિઃ સંવૃતજ્વાલમંડલઃ। પ્રવિવેશાર્ણવમુખં નત્વોર્વં પિતરં પ્રભુમ્
જેમ કહ્યું તેમ, એ અગ્નિ, જેની જ્વાળાઓ છુપાયેલી હતી, સમુદ્રના મુખમાં પ્રવેશી ગયો અને પોતાના પિતા, પ્રભુને વંદન કર્યું.
પ્રતિયાતસ્તતો બ્રહ્મા તે ચ સર્વે મહર્ષયઃ। ઔર્વસ્યાગ્નેઃ પ્રભાવજ્ઞાઃ સ્વાંસ્વાં ગતિમુપાગતાઃ
પછી બ્રહ્મા અને બધા મહર્ષિઓ, ઓર્વના અગ્નિના પ્રભાવને જાણીને, પોતપોતાના માર્ગે ચાલ્યા ગયા.
હિરણ્યકશિપુર્દૃષ્ટ્વા તદા તન્મહદદ્ભુતમ્। ઉર્વં પ્રણતસર્વાંગો વાક્યમેતદુવાચ હ
હિરણ્યકશિપુએ એ મહાન અને આશ્ચર્યજનક ઘટના જોઈ, આખું શરીર ઓર્વને નમાવીને આ શબ્દો કહ્યા.
ભગવન્નદ્ભુતમિદં સંવૃત્તં લોકસાક્ષિકમ્। તપસા તે મુનિશ્રેષ્ઠ પરિતુષ્ટઃ પિતામહઃ
હે ભગવન, આ અદ્ભુત ઘટના સમગ્ર જગત સામે બની છે. તારી તપસ્યાથી, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, પિતામહ પ્રસન્ન થયા છે.
અહં તુ તવ પુત્રસ્ય તવ ચૈવ મહાવ્રત। ભૃત્ય ઇત્યવગંતવ્યઃ શ્લાઘ્યસ્ત્વમિહ કર્મણા
હું તારા પુત્ર અને તારો દાસ ગણાવું છું, હે મહાવ્રતી; તું અહીં તારા કર્મથી પ્રશંસનીય છે.
તન્માં પશ્ય સમાપન્નં તવૈવારાધને રતમ્। યદિ સીદેન્મુનિશ્રેષ્ઠ તવૈ વસ્યાત્પરાજયઃ
મને તારા આરાધનમાં તલ્લીન અને સમર્પિત જોઈ; જો હું કયાંય ડગું, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, તો તારો પરાજય માન.
ઉર્વ ઉવાચ। ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ યસ્ય તેઽહં ગુરુર્મતઃ। નાસ્તિ તે તપસાનેન ભયં ચૈવેહ સુવ્રત
ઓર્વએ કહ્યું: હું ધન્ય છું અને કૃપાપાત્ર છું, કારણ કે તું મને ગુરુ માને છે. તને આ તપસ્યાથી અહીં કોઈ ભય નથી, હે સુવ્રતી.
તામેવ માયાં ગૃહ્ણીષ્વ મમ પુત્રેણ નિર્મિતામ્। નિરિંધિનામગ્નિમયીં દુઃસ્પર્શાં પાવકૈરપિ
મારા પુત્ર દ્વારા રચાયેલી આsame માયા તું ગ્રહણ કર; એ અગ્નિમય અને પાવક માટે પણ અસ્પર્શ્ય છે, વિનાશક છે.
એષા તે સ્વસ્ય વંશસ્ય વશગારિ વિનિગ્રહે। રક્ષિષ્યત્યાત્મપક્ષં ચ વિપક્ષં ચ પ્રધક્ષ્યતિ
આ તારા વંશના વશમાં રહેશે, નિયંત્રણ માટે; એ તારા પક્ષનું રક્ષણ કરશે અને દુશ્મન પક્ષને નાશ કરશે.
વરુણ ઉવાચ। એષા દુર્વિષહા માયા દેવૈરપિ દુરાસદા। ઔર્વેણ નિર્મિતા પૂર્વં પાવકેનોર્વસૂનુના
વરુણે કહ્યું: આ માયા સહન કરવી અઘરી છે, દેવતાઓ માટે પણ નજીક જવું મુશ્કેલ છે; ઓર્વના પુત્ર ઓર્વે પૂર્વે અગ્નિ સાથે આ રચી હતી.