દાનવા દૈવતૈઃ સાર્દ્ધં નાનાપ્રહરણોદ્યમાઃ। સમીયુર્યુધ્યમાના વૈ પર્વતા ઇવ પર્વતૈઃ1.41.
દાનવો અને દેવો વિવિધ શસ્ત્રો સાથે યુદ્ધ માટે એકઠા થયા, પર્વતો પર્વતો સાથે અથડાય તેમ.
તત્સુરાસુરસંયુક્તં યુદ્ધમત્યદ્ભુતં બભૌ। ધર્માધર્મસમાયુક્તં દર્પેણ વિનયેન ચ
તે દેવો અને અસુરોથી ભરેલું અદ્ભુત યુદ્ધ તેજ પામ્યું, જેમાં ધર્મ અને અધર્મ, અહંકાર અને વિનમ્રતા બંને હતા.
તતો હયૈઃ પ્રજવિતૈર્વારણૈશ્ચ પ્રચોદિતૈઃ। ઉત્પતદ્ભિશ્ચ ગગને સાસિહસ્તૈઃ સમંતતઃ
પછી ઝડપી દોડતા ઘોડા અને પ્રેરિત હાથીઓ સાથે, ચારે બાજુ આકાશમાં ઉછળી, હાથમાં તલવાર લઈને યુદ્ધ માટે ઉતર્યા.
ક્ષિપ્યમાણૈશ્ચ મુસલૈઃ સંપતદ્ભિશ્ચ સાયકૈઃ। ચાપૈર્વિસ્ફાર્યમાણૈશ્ચ પાત્યમાનૈઃ સુદારુણૈઃ
મુસળો ફેંકાતા, તીરો વીજતા અને ધનુષ્ય ખેંચાતા, ભયાનક શસ્ત્રો વરસાદની જેમ વરસી રહ્યા હતા.
તદ્યુદ્ધમભવદ્ઘોરં દેવદાનવસંકુલમ્। જગતસ્ત્રાસજનનં યુગસંવર્તકોપમમ્
એ યુદ્ધ એટલું ભયાનક બન્યું કે દેવો અને દાનવોથી ભરાઈ ગયું, આખા જગતમાં ભય ફેલાયો અને એ યુગના અંતના વિનાશ જેવું લાગતું હતું.
સ્વહસ્તમુક્તૈઃ પરિઘૈર્મુદ્ગરૈશ્ચૈવ પર્વતૈઃ। દાનવાસ્સમરે જઘ્નુર્દેવાનિંદ્રપુરોગમાન્
દૈત્યો પોતાના હાથથી લોખંડના ગદા, મુગદા અને પહાડો ફેંકીને, ઇન્દ્રને આગેવાન બનાવેલા દેવતાઓને યુદ્ધમાં ઘાયલ કરતા હતા.
તે વધ્યમાના બલિભિર્દાનવૈર્જિતકાશિભિઃ। વિષણ્ણવદના દેવા જગ્મુરાર્તિં પરાં મૃધે
મજબૂત અને વિજયી દૈત્યોના પ્રહારથી દેવતાઓ નિરાશ ચહેરા સાથે યુદ્ધમાં ભારે દુઃખમાં પડી ગયા.
તે ચાસ્ત્રશૂલમથિતાઃ પરિઘૈર્ભિન્નમસ્તકાઃ। ભિન્નોરસ્કા દિતિસુતૈઃ સ્રવદ્રક્તા રણે બહુ
શસ્ત્રો અને શૂળોથી પીસાઈ, ગદાથી માથા ફાટી ગયા, દિતિના પુત્રોએ છાતી ફોડી નાખી, દેવતાઓ યુદ્ધભૂમિ પર ખૂબ લોહી વહાવી રહ્યા હતા.
સૂદિતાઃ શરજાલૈશ્ચ નિર્યત્નાશ્ચ શરૈઃ કૃતાઃ। પ્રવિષ્ટા દાનવીં માયાં ન શેકુસ્તે વિચેષ્ટિતમ્
તીરોના વરસાદથી માર્યા ગયા, શસ્ત્રોથી અશક્ત બન્યા, દૈત્યોની માયામાં ફસાઈ, તેઓ કંઈ જ કરી શક્યા નહીં.
ઉત્તંભિતમિવાભાતિ નિષ્પ્રાણ સદૃશાકૃતિ। બલં સુરાણામસુરૈર્નિષ્પ્રયત્નાયુધં કૃતમ્
દૈત્યો દ્વારા નિર્જીવ અને શસ્ત્રવિહોણું કરાયેલું દેવસેનાનું દળ, જાણે કોઈએ ટેક આપ્યું હોય, એમ જીવ વગરના પાત્ર જેવું લાગતું હતું.
દૈત્યચાપચ્યુતાન્ઘોરાંશ્છિત્વા વજ્રેણ તાન્શરાન્। શક્રો દૈત્યબલં ઘોરં વિવેશ બહુલોચનઃ
દૈત્યોએ ધનુષ્યમાંથી છોડેલા ભયાનક તીરોને વજ્રથી કાપીને, બહુઆંખ વાળો શક્ર ભયાનક દૈત્યસેનામાં ઘૂસી ગયો.
સ દૈત્યપ્રમુખાન્સર્વાન્હત્વા દૈત્યબલં મહત્। તામસેનાસ્ત્રજાલેન તમોભૂતમથાકરોત્
દૈત્યપ્રમુખો સહિત બધા દૈત્યોને મારીને, તેણે દૈત્યસેનાને તામસી શસ્ત્રોના જાળથી અંધકારમય બનાવી દીધી.
તેઽન્યોન્યં નાન્વબુધ્યંત દૈત્યાનાં વાહનાનિ ચ। ઘોરેણ તમસાવિષ્ટાઃ પુરુહૂતસ્ય તેજસા
પુરુહૂતના તેજથી સર્જાયેલા ભયાનક અંધકારથી તેઓ એકબીજાને કે દૈત્યોના વાહનોને ઓળખી શક્યા નહીં.
માયાપાશૈર્વિમુક્તાસ્તુ યત્નવંતઃ સુરોત્તમાઃ। શિરાંસિ દૈત્યસંઘાનાં તમોભૂતાન્યપાતયન્
માયાના બંધનમાંથી મુક્ત થયેલા શ્રેષ્ઠ દેવતાઓએ પુરુષાર્થ કરીને, અંધકારમાં ઢંકાયેલા દૈત્યસમૂહોના માથા કાપી નાખ્યા.
અપધ્વસ્તા વિસંજ્ઞાશ્ચ તમસા નીલવર્ચસા। પેતુસ્તે દાનવાસ્સદ્યશ્છિન્નપક્ષા ઇવાદ્રયઃ
નિલા તેજવાળા ઘોર અંધકારથી તૂટી પડેલા અને સંજ્ઞાન ગુમાવેલા દૈત્યો, પાંખ કપાયેલા પર્વતો જેવી રીતે તરત જ પડી ગયા.
તત્રાભિભૂતદૈત્યૈંદ્રમંધકારમિવાંતરં। દાનવં દેહસદનં તમોભૂતમિવાભવત્
ત્યાં દૈત્યો પરાજિત થતાં, દૈત્યોનું નિવાસસ્થાન જાણે અંદરથી અંધકારમય બની ગયું, એમ લાગ્યું કે તેમના શરીર પણ અંધકારમાં ફેરવાઈ ગયા.
તથાઽસૃજન્મહામાયાં મયસ્તાં તામસીં દહન્। યુગાંતોદ્યોતજનનીં સૃષ્ટા મૌર્વેણ વહ્નિના
પછી માયાએ મહાન તામસી માયા સર્જી, જે મૌર્વી અગ્નિથી પ્રગટ થઈ અને યુગના અંતની જ્યોતિ લાવનારી હતી.
સ દદાહ ચ તાં શાક્રીં માયા મયવિકલ્પિતા। દૈત્યાશ્ચાદિત્યવપુષા સદ્ય ઉત્તસ્થુરાહવે
માયાએ રચેલી અને શક્રે સર્જેલી એ માયાને તેણે દહન કરી નાખી, અને દૈત્યો તુરંત સૂર્યરૂપ ધારણ કરીને યુદ્ધમાં ઉભા રહ્યા.
માયાં મૌર્વીં સમાસાદ્ય દહ્યમાના દિવૌકસઃ। ભેજિરે ચંદ્રવિષયં શીતાંશુસલિલહ્રદમ્
મૌર્વી માયાના સ્પર્શથી દહન પામીને, દેવતાઓ ચંદ્રલોકમાં, શીતળ ચાંદણીના જળવાળા સરોવર તરફ ભાગી ગયા.
તે દહ્યમાના ઔર્વેણ વહ્નિના નષ્ટચેતસઃ। શશંસુર્વજ્રિણં દેવાઃ સંતપ્તાઃ શરણૈષિણઃ
ઔર્વ અગ્નિથી દહન પામીને, ચેતના ગુમાવેલા દેવતાઓ, તપ્ત અને આશ્રય શોધતા, વજ્રધારી પાસે ફરી ફરીને ફરીયાદ કરવા ગયા.
સંતપ્તે માયયા સૈન્યે હન્યમાને ચ દાનવૈઃ। ચોદિતો દેવરાજેન વરુણો વાક્યમબ્રવીત્
માયાના પ્રભાવે સૈન્ય દુઃખી થઈ રહ્યું હતું અને દૈત્યોએ તેને મારવું શરૂ કર્યું ત્યારે દેવરાજના સંકેતે વરુણે આ રીતે કહ્યું:
પુરા બ્રહ્મર્ષિજઃ શક્ર તપસ્તેપે સુદારુણમ્। ઉર્વઃ સ પૂર્વં તેજસ્વી સદૃશો બ્રહ્મણો ગુણૈઃ
હે ઇન્દ્ર, એક સમયે બ્રહ્મર્ષિના પુત્રે અતિ કઠિન તપ કર્યું હતું; તે તેજસ્વી હતો અને ગુણોમાં બ્રહ્મા જેવો જ હતો.
તં તપંતમિવાદિત્યં તપસા જગદવ્યયં। ઉપતસ્થુર્મુનિગણા દેવા દેવર્ષિભિઃ સહ
જ્યારે તે તપ કરી રહ્યો હતો, ત્યારે તે સૂર્ય જેવો તેજ ધરાવતો હતો અને પોતાના તપથી સમગ્ર જગતને ધારે રાખતો હતો; ત્યારે અનેક ઋષિઓ, દેવતાઓ અને દેવઋષિઓએ મળીને તેની પાસે ગયા.
હિરણ્યકશિપુશ્ચૈવ દાનવો દાનવેશ્વરઃ। ૠષિં વિજ્ઞાપયામાસ પુરા પરમતેજસમ્
દૈત્યોના રાજા હિરણ્યકશિપુએ પણ એ સમયે એ મહાતેજસ્વી ઋષિને મળવા ગયો હતો.
ઊચુર્બ્રહ્મર્ષયસ્તે તુ વચનં ધર્મસંહિતમ્। ૠષિવંશેષુ ભગવંશ્છિન્નમૂલમિદં કુલં
પછી એ બ્રહ્મર્ષિઓએ ધર્મથી ભરપૂર એવા શબ્દોમાં કહ્યું: 'હે ભગવન, ઋષિવંશમાં હવે આ કુળનું મૂળ કપાઈ ગયું છે.'
એકસ્ત્વમનપત્યશ્ચ ગોત્રા યાઽન્યો ન વિદ્યતે। કૌમારં વ્રતમાસ્થાય ક્લેશમેવાનુવર્તસે
'હવે તું એકલો જ રહ્યો છે, સંતાન વગર છે અને તારા વંશમાં બીજું કોઈ નથી; બાળપણથી બ્રહ્મચર્યનું વ્રત લઈને તું ફક્ત તપસ્યાના કષ્ટ ભોગવી રહ્યો છે.'
બહૂનિ વિપ્રગોત્રાણિ મુનીનાં ભાવિતાત્મનામ્। એકદેહાનિ તિષ્ઠંતિ વિવિક્તાનિ વિના પ્રજાઃ
'ઘણા બ્રાહ્મણ વંશો એવા છે, જ્યાં આત્મસંયમ ધરાવતા ઋષિઓ એકલા-એકલા શરીરમાં, સંતાન વિના, અલગ-અલગ જીવન જીવે છે.'
એવંભૂતેષુ સર્વેષુ પુત્રૈર્મે નાસ્તિ કારણમ્। ભવાંશ્ચ તાપસશ્રેષ્ઠઃ પ્રજાપતિ સમદ્યુતિઃ
'આ બધું હોવા છતાં મારા પુત્રોમાં કોઈ કારણ નથી; અને તું તપસ્વીઓમાં શ્રેષ્ઠ છે, તેજમાં પ્રજાપતિ જેવો છે.'
તત્પ્રવર્તસ્વ વંશાય વર્ધયાત્માનમાત્મના। સમાધત્સ્વોર્જિતં તેજો દ્વિતીયાં કુરુ વૈ તનું
'તેથી, તું તારા વંશને આગળ વધાર, પોતે પોતાને વધાર; તું તપથી મેળવેલું તેજ સ્થાપિત કર અને બીજું શરીર ઉત્પન્ન કર.'
સ એવમુક્તો મુનિભિર્મુનિર્મનસિ તાડિતઃ। જગર્હ તાનૃષિગણાન્વચનં ચેદમબ્રવીત્
ઋષિઓએ આમ કહ્યું ત્યારે એ ઋષિ મનમાં દુઃખી થયો, ઋષિગણને ઠપકો આપતા એમ બોલ્યો: