શ્રુતસ્તે દૈત્યસૈન્યસ્ય વિસ્તારઃ કુરુનંદન। સુરાણામપિ સૈન્યસ્ય વિસ્તરં વૈષ્ણવં શૃણુ॥૧.૪૦.
કુરુ વંશજ, દૈત્ય સેનાનું વિસ્તરણ તું સાંભળ્યું છે; હવે દેવતાઓની વૈષ્ણવ સેના વિશે સાંભળ.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। આદિત્યા વસવો રુદ્રા અશ્વિનૌ ચ મહાબલૌ। સબલાઃ સાનુગાશ્ચૈવ સંનહ્યન્ત યથાક્રમમ્
પુલસ્ત્યે કહ્યું: આદિત્ય, વસુ, રુદ્ર અને શક્તિશાળી અશ્વિનીકુમારો, તેમના સહાયક અને સેનાઓ સાથે, ક્રમશ: યુદ્ધ માટે તૈયાર થયા.
પુરુહૂતશ્ચ પુરતો લોકપાલઃ સહસ્રદૃક્। ગ્રામણીઃ સર્વદેવાનામારુરોહ વરદ્વિપમ્
પુરહૂત, જે હજારો આંખો ધરાવે છે અને જગતના રક્ષક છે, બધા દેવતાઓના નેતા, આગળના ભાગે પોતાના શ્રેષ્ઠ હાથી પર સવાર થયો.
સવ્યે ચાસ્ય રથઃ પાર્શ્વે પક્ષિપ્રવરકેતનઃ। સુરારુચક્રચરણો હૈમચ્છત્રપરિષ્કૃતઃ
તેના ડાબા બાજુએ એક સુંદર રથ હતો, જેમાં શ્રેષ્ઠ પંખીનું ધ્વજ લહેરાતું હતું, રથના ચક્ર સૂર્ય જેવા ઝળહળતા હતા અને સોનાની છત્રીથી સજ્જ હતો.
દેવગંધર્વયક્ષૌઘૈરનુયાતઃ સહસ્રશઃ। દીપ્તિમદ્ભિશ્ચ સ્વર્ગસ્થૈર્બ્રહ્મર્ષિભિરભિષ્ટુતઃ
તેના પાછળ હજારો દેવ, ગંધર્વ અને યક્ષોની ટોળીઓ હતી, અને સ્વર્ગમાં વસતા તેજસ્વી બ્રહ્મર્ષિઓ દ્વારા તે પ્રશંસા પામતો હતો.
વજ્રવિસ્ફારિતોદ્ભૂતૈર્વિદ્યુદિંદ્રાયુધપ્રભૈઃ। યુક્તં બલાહકગણૈઃ પર્વતૈરિવ કામગૈઃ
વજ્રના પ્રભાવે બનેલા વાદળો, વીજળી અને ઇન્દ્રના શસ્ત્રોથી ઝળહળતા, એ રથ ઈચ્છા પૂરી કરતી પર્વતો જેવા વાદળોના સમૂહથી જોડાયેલો હતો.
યમારૂઢઃ સ ભગવાન્પર્યેતિ સકલં જગત્। હવિર્દાનેષુ ગાયંતિ વિપ્રા મખમુખેસ્થિતાઃ
તે ભગવાન એ રથ પર સવાર થઈને આખા જગતમાં ફરતા, યજ્ઞમાં, બ્રાહ્મણો યજ્ઞના મુખ્ય સ્થાને ઊભા રહીને તેમની સ્તુતિ કરતા.
સ્વર્ગસંગ્રામયાતેષુ દેવતૂર્યનિનાદિષુ। સેંદ્રં તમુપનૃત્યંતિ શતશો હ્યપ્સરોગણાઃ
જ્યારે સ્વર્ગમાં યુદ્ધ ચાલે અને દેવતૂરીના અવાજ ગુંજે, ત્યારે હજારો અપ્સરાઓ ઇન્દ્ર અને તેમના આગળ નૃત્ય કરે.
કેતુના નાગરાજેન રાજમાનો યથા રવિઃ। યુક્તો હયસહસ્રેણ મનોમારુતરંહસા
નાગરાજના ધ્વજ સાથે, સૂર્યની જેમ તેજસ્વી, મન અને પવન જેટલા ઝડપી હજાર ઘોડાઓથી જોડાયેલો હતો.
સમ્યગ્રથવરો ભાતિ યુક્તો માતલિના તદા। કૃત્સ્નઃ પરિવૃતો મેરુર્ભાસ્કરસ્યેવ તેજસા
માતલિ દ્વારા યોગ્ય રીતે જોડાયેલો એ શ્રેષ્ઠ રથ, સૌ તરફથી ઘેરાયેલો, જાણે મેરુ પર્વત સૂર્યના તેજથી ચમકે એમ ઝળહળતો હતો.
યમસ્તુ દંડમુદ્યમ્ય કાલયુક્તં ચ મુદ્ગરં। તસ્થૌ સુરગણાનીકે દૈત્યાનાં ચૈવ દર્શયન્
યમરાજે પોતાનો દંડ અને સમય માટે યોગ્ય ગદા ઉંચી કરી, દેવસેનાની વચ્ચે ઊભા રહી, દૈત્યોને એ દર્શાવ્યા.
ચતુર્ભિઃ સાગરૈર્યુક્તો લેલિહાનૈશ્ચ પન્નગૈઃ। શંખમુક્તાંગદધરો બિભ્રત્તોયમયં વપુઃ
તે ચાર સમુદ્રો સાથે જોડાયેલો હતો, ચાટતા સાપો સાથે, શંખ અને કંગણ પહેરેલા, પાણીથી બનેલા રૂપ ધારણ કરતો હતો.
કાલપાશાન્સમાવિધ્ય હયૈઃ શશિકરોપમૈઃ। વાય્વીરિતજલાકારૈઃ કુર્વન્લીલાઃ સહસ્રશઃ
કાળપાશો લહેરાવતા, ચંદ્રકિરણ જેવા ઘોડાઓ સાથે, પવન, અગ્નિ અને પાણીના રૂપમાં હજારો રમતો કરતો હતો.
પાંડુરોદ્ધૂતવસનઃ પ્રવાલરુચિરાંગદઃ। મણિશ્યામોત્તમવપુર્હારકેણાર્ચિતોદરઃ
પાંદડાં જેવી સફેદ વસ્ત્રો પહેરી, પ્રવાળ જેવી ચમકતી કંગણ પહેરેલી, ઉત્તમ નીલમણિ જેવી કાળી કાયાં, અને રત્નોથી સજ્જ કમરપટ્ટા ધરાવતો હતો.
વરુણઃ પાશધૃઙ્મધ્યે દેવાનીકસ્ય તસ્થિવાન્। યુદ્ધવેલામભિલષન્ભિન્નવેલ ઇવાર્ણવઃ
વરુણ, પાશ પકડી, દેવસેનાની વચ્ચે ઊભો રહ્યો, યુદ્ધની ઘડીની ઈચ્છા કરતો, જાણે સમુદ્ર પોતાની કિનારાને તોડવા માંગતો હોય.
યક્ષરાક્ષસસૈન્યેન ગુહ્યકાનાં ગણૈરપિ। યુક્તશ્ચ શંખપદ્માભ્યાં નિધીનામધિપઃ પ્રભુઃ
યક્ષ અને રાક્ષસોની સેના, ગુહ્યકોની ટોળીઓ સાથે જોડાયેલો, શંખ અને કમળથી સજ્જ, ખજાનાના સ્વામી, શક્તિશાળી, હાજર હતો.
રાજરાજેશ્વરઃશ્રીમાન્ગદાપાણિરદૃશ્યત। વિમાનયોધી ધનદો વિમાને પુષ્પકે સ્થિતઃ
રાજાઓના રાજા, ગદાધારી શ્રીમંત ધનદેવ, પુષ્પક વિમાનમાં બેઠેલા, યુદ્ધના મેદાનમાં વીર યોદ્ધાઓ વચ્ચે દેખાયા.
સ રાજરાજઃ શુશુભે યક્ષેશો નરવાહનઃ। પૂર્વપક્ષે સહસ્રાક્ષઃ પિતૃરાજશ્ચ દક્ષિણે
એ રાજાઓના રાજા, યક્ષોના સ્વામી, મનુષ્ય વાહન પર સવાર થઈને તેજથી ઝગમગતા હતા; પૂર્વ તરફ હજારો આંખો ધરાવનાર દેવ અને દક્ષિણ તરફ પિતૃઓના રાજા ઊભા હતા.
વરુણઃ પશ્ચિમે પક્ષ ઉત્તરે નરવાહનઃ। ચતુઃપક્ષાશ્ચ ચત્ત્વારો લોકપાલા મહાબલાઃ
પશ્ચિમ તરફ વરુણ અને ઉત્તર તરફ મનુષ્ય વાહન પર સવાર દેવ હતા; ચારેય દિશામાં વિશ્વના મહાશક્તિશાળી રક્ષક દેવતાઓ ઊભા હતા.
આત્મદિક્ષુચરંતશ્ચતસ્યદેવબલસ્યતે। સૂર્યઃ સપ્તાશ્વયુક્તેન રથેનાનિલગામિના
સૂર્યદેવ પોતાના દિશાઓમાં ફરતા, દેવસેનાની સાથે, સાત ઘોડાઓ જોડાયેલા અને પવનની જેમ દોડતા રથમાં સવાર હતા.
શ્રિયા જાજ્વલ્યમાનેન દીપ્યમાનૈશ્ચ રશ્મિભિઃ। ઉદયાસ્તમયૌ ચક્રે મેરુપર્યન્તગામિના
તેજ અને ઝગમગતા કિરણોથી પ્રગટ, સૂર્યદેવ ઉગમથી અસ્ત સુધી, મેરુ પર્વતની સીમા સુધી ફરતા હતા.
ત્રિદિવ દ્વારચક્રેણ તપસા લોકમવ્યયમ્। સહસ્રરશ્મિયુક્તેન ભ્રાજમાનેન તેજસા
ત્રિદિવના દ્વાર જેવા ચક્રથી, તપસ્યાના બળે, સૂર્યદેવ અજર-અમર લોકમાં વ્યાપી ગયા, હજારો કિરણોથી યુક્ત અને તેજથી પ્રકાશિત.
ચચાર મધ્યે દેવાનાં દ્વાદશાત્મા દિવાકરઃ। સોમઃ શ્વેતહયો ભાતિ સ્યંદને શીતરશ્મિમાન્
દેવતાઓના વચ્ચે, બાર રૂપ ધરાવનારા દિવાકર સૂર્ય ફરતા હતા; ચાંદ્રદેવ સફેદ ઘોડાઓ સાથે, શીતળ કિરણોવાળા રથમાં ઝગમગતા હતા.
હિમતોયપ્રપૂર્ણાભિર્ભાભિરાહ્લાદયઞ્જગત્। તમૃક્ષયોગાનુગતં શિશિરાંશું દ્વિજેશ્વરમ્
હિમ અને પાણીથી ભરેલા કિરણોથી, ચાંદ્રદેવ જગતને આનંદિત કરતા; શીતળ કિરણો ધરાવતા, દ્વિજોના સ્વામી, તારાઓની ચાલ પ્રમાણે ચાલતા.
શશચ્છાયાંકિતતનું નૈશસ્ય તમસઃ ક્ષયમ્। જ્યોતિષામીશ્વરં વ્યોમ્નિ રસદં પ્રભુમવ્યયમ્
જેણે શરીરે શશિની છાયા ધારણ કરી છે, એ રાત્રિના અંધકારને દૂર કરે છે; આકાશમાં પ્રકાશના સ્વામી અને અમર રસ આપનાર છે.
ઓષધીનાં પવિત્રાણાં નિધાનમમૃતસ્ય ચ। જગતઃ પરમં ભાગં સૌમ્યં સર્વમયં રસમ્
શુદ્ધ ઔષધિઓ અને અમૃતના ભંડાર, જગતનો સર્વોચ્ચ ભાગ, સૌમ્ય અને સર્વત્ર વ્યાપેલા રસરૂપ છે.
દદૃશુર્દાનવાઃ સોમં હિમપ્રહરણં સ્થિતમ્। યઃ પ્રાણઃ સર્વભૂતાનાં પંચધા ભિદ્યતે નૃષુ
દાનવો ચાંદ્રદેવને, હિમશસ્ત્ર ધારણ કરીને ઊભેલા જોયા; જે સર્વ જીવોના પ્રાણ છે અને મનુષ્યોમાં પાંચ ભાગે વહેંચાય છે.
સપ્તસ્કંધગતો લોકાંસ્ત્રીન્દધાર ચકાર ચ। યમાહુરગ્નિકર્ત્તારં સર્વપ્રભવમીશ્વરમ્
સાત શાખાવાળા એ દેવ લોકોએ આધાર આપ્યો અને સર્જન કર્યું; જેને અગ્નિનો સર્જક અને સર્વનું મૂળ સ્વામી કહે છે.
સપ્તસ્વરગતા યસ્ય યોનિર્ગીર્ભિરુદીર્યતે। યં વદંતિ ચલં ભૂતં યં વદંત્યશરીરિણમ્
જેનુ મૂળ સાત સ્વરોમાં વસે છે, જેને ચલતું જીવ અને નિરાકાર કહે છે.
યમાહુરાકાશગમં શીઘ્રગં શબ્દયોનિજમ્। સ વાયુઃ સર્વભૂતાયુરુદ્ધતઃ સ્વેન તેજસા
જેનને આકાશમાં દોડતો, ઝડપી અને ધ્વનિમાંથી જન્મેલો કહે છે; એ વાયુ છે, સર્વ જીવોનું આયુષ્ય, પોતાના તેજથી મહાન.