ચતુષ્પદાનિ સત્વાનિ એતા ગાશ્ચૈવ સૌરભી। પુરાણપુરુષશ્ચૈવ માયાં વિષ્ણુર્હરિઃ પ્રભુઃ॥૧.૪૦.
આ ચાર પગવાળી પ્રાણીઓ અને સૌરભી નામની ગાયો, તેમજ પુરાણ પુરુષ, વિષ્ણુ હરિ ભગવાને માયા સર્જી.
કથિતસ્તેનુપૂર્વેણ સંસ્તુતશ્ચ મહર્ષિભિઃ। યશ્ચેદમગ્ર્યં શૃણુયાત્પુરાણં સદા નરઃ પર્વસુ ચેત્પઠેત॥૧.૪૦.
તેનું વર્ણન પહેલાં થઈ ચૂક્યું છે અને મહર્ષિઓએ તેની સ્તુતિ કરી છે. જે મનુષ્ય પવિત્ર સમયે આ શ્રેષ્ઠ પુરાણને સાંભળે અથવા પઠન કરે—
અવાપ્ય લોકં સ હિ વીતરાગઃ પરત્ર ચ સ્વર્ગફલાનિ ભુંક્તે। ચક્ષુષા મનસા વાચા કર્મણા ચ ચતુર્વિધમ્॥૧.૪૦.
એવો વૈરાગ્યવાળો મનુષ્ય લોક પ્રાપ્ત કરે છે અને પરલોકમાં સ્વર્ગના ફળો ભોગવે છે, દૃષ્ટિ, મન, વાણી અને કર્મ—આ ચાર રીતે.
પ્રસાદયતિ યઃ કૃષ્ણં તસ્ય કૃષ્ણઃ પ્રસીદતિ। રાજ્યં ચ લભતે રાજા નિર્ધનશ્ચોત્તમં ધનમ્॥૧.૪૦.
જે કૃષ્ણને પ્રસન્ન કરે છે, તેને કૃષ્ણ પ્રસન્ન થાય છે; રાજાને રાજ્ય મળે છે અને ગરીબને ઉત્તમ ધન પ્રાપ્ત થાય છે.
ક્ષીણાયુર્લભતે ચાયુઃ પુત્રકામોથ સંતતિમ્। યજ્ઞાર્થિનસ્તથા કામાંસ્તપાંસિ વિવિધાનિ ચ॥૧.૪૦.
જેની આયુષ્ય ઘટી ગઈ છે, તેને આયુષ્ય મળે છે; પુત્રની ઇચ્છા હોય તેને સંતાન મળે છે; યજ્ઞ ઇચ્છનારને કામના પ્રાપ્ત થાય છે અને વિવિધ તપ પણ પૂર્ણ થાય છે.
યં યં કામયતે કામં તં તં લોકેશ્વરાલ્લભેત્। સર્વં વિહાય ય ઇમં પઠેદ્વૈ પૌષ્કરં હરેઃ॥૧.૪૦.
જે જે ઇચ્છા કરે છે, તે તે લોકેશ્વરો પાસેથી પ્રાપ્ત કરે છે; જે બધા છોડીને હરિનું આ પૌષ્કર પઠન કરે છે—
પ્રાદુર્ભાવં નરશ્રેષ્ઠ ન તસ્ય હ્યશુભં ભવેત્। એષ પૌષ્કરકોનામ પ્રાદુર્ભાવો મહાત્મનઃ॥૧.૪૦.
તેના પ્રાદુર્ભાવ સમયે, મનુષ્ય શ્રેષ્ઠ, ક્યારેય અશુભ નથી થતું; આ મહાત્મા પૌષ્કર નામે પ્રાદુર્ભાવ છે.
કીર્તિતસ્તુ મહારાજ વ્યાસશ્રુતિનિદર્શનાત્। વિષ્ણુત્વં શૃણુ મે વિષ્ણોર્હરિત્વં ચ કૃતેયુગે॥૧.૪૦.
મહારાજા, વ્યાસની પરંપરા પ્રમાણે તેનું કીર્તન થયું છે; હવે મારા પાસેથી વિષ્ણુનું વિષ્ણુત્વ અને કૃત યુગમાં હરિત્વ સાંભળો.
વૈકુંઠત્વં ચ દેવેષુ કૃષ્ણત્વં માનુષેષુ ચ। ઈશ્વરસ્ય હિતસ્યૈષા કર્મણાં ગહના ગતિઃ॥૧.૪૦.
દેવોમાં તેનો વૈકુંઠ સ્વરૂપ છે, અને મનુષ્યોમાં કૃષ્ણ સ્વરૂપ છે; એ ઈશ્વર જે સર્વના હિત માટે કરે છે, તેની કર્મોની ગતિ અતિ ગૂઢ છે.
સાંપ્રતં ભૂતભવ્યં ચ શૃણુ રાજન્યથાતથં। અવ્યક્તો વ્યક્તલિંગસ્થો ય એષ ભગવાન્પ્રભુઃ॥૧.૪૦.
હવે, રાજા, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્ય એમ બધું જેમ છે તેમ સાંભળો; આ ભગવાન અવ્યક્ત છે, પણ વ્યક્ત રૂપમાં સ્થિત છે.
નારાયણો હ્યનંતાત્મા પ્રભવાપ્યય એવ ચ। એષ નારાયણો ભૂત્વા હરિરાસીત્સનાતનઃ॥૧.૪૦.
નારાયણ અનંત સ્વરૂપ ધરાવે છે, અને તે ઉત્પત્તિ તથા લય છે; એ નારાયણ હરિ બનીને સનાતન છે.
બ્રહ્મા વાયુશ્ચ સોમશ્ચ ધર્મઃ શક્રો બૃહસ્પતિઃ। અદિતેરપિ પુત્રત્વમેત્યજઃ કુરુનંદન॥૧.૪૦.
બ્રહ્મા, વાયુ, સોમ, ધર્મ, શક્ર અને બૃહસ્પતિ—એ અજન્મા હોવા છતાં, અદિતીના પુત્ર બન્યા, હે કુરુનંદન.
એષ વિષ્ણુરિતિ ખ્યાત ઇન્દ્રસ્યાવરજો વિભુઃ। પ્રસાદનં તસ્યવિભોરદિત્યાઃ પુત્રકારણમ્॥૧.૪૦.
તે વિષ્ણુ તરીકે પ્રસિદ્ધ છે, ઇન્દ્રનો નાના ભાઈ અને શક્તિશાળી છે; એ અદિતી પર કૃપા કરીને તેના પુત્ર બન્યા.
વધાર્થં સુરશત્રૂણાં દૈત્યદાનવરક્ષસામ્। સસર્જાથ સુરાન્કલ્પે બ્રહ્માણં ચ પ્રજાપતીન્॥૧.૪૦.
દેવોના દુશ્મન—દૈત્ય, દાનવ અને રાક્ષસ—ના વિનાશ માટે, તેણે કલ્પના આરંભે દેવો, બ્રહ્મા અને પ્રજાપતિઓનું સર્જન કર્યું.
અસૃજન્માનસાંસ્તત્ર બ્રહ્મવંશાનનુત્તમાન્। તેભ્યોભવન્મહાત્મભ્યઃ પરંબ્રહ્મ સનાતનમ્॥૧.૪૦.
ત્યાં તેણે મનથી બ્રહ્મવંશના શ્રેષ્ઠોનું સર્જન કર્યું; એ મહાત્માઓમાંથી પરમ સનાતન બ્રહ્મ ઉત્પન્ન થયું.
એતદાશ્ચર્યભૂતસ્ય વિષ્ણોઃ કર્માનુકીર્તિતં। કીર્ત્તનીયસ્ય લોકેષુ કીર્ત્યમાનં નિબોધ મે॥૧.૪૦.
વિષ્ણુના આ અદભુત કર્મોનું વર્ણન થયું છે; હવે જે લોકોમાં કીર્તિત છે, તે જે કીર્તન કરવું જોઈએ, તે મને સાંભળો.
વૃત્તે વૃત્રવધે ભીષ્મ વર્તમાને કૃતેયુગે। આસીત્ત્રૈલોક્યવિખ્યાતઃ સંગ્રામસ્તારકામયઃ॥૧.૪૦.
કૃતા યુગમાં, જ્યારે વૃત્રનો વધ થયો, ત્યારે ત્રિલોકમાં પ્રસિદ્ધ તારકામય યુદ્ધ થયું હતું.
યત્ર તે દાનવા ઘોરાઃ સર્વે સંગ્રામદુર્જયાઃ। ઘ્નંતિ દેવાસુરાન્સર્વાન્સયક્ષોરગરાક્ષસાન્॥૧.૪૦.
તે યુદ્ધમાં, ભયાનક અને યુદ્ધમાં અપરાજિત દાનવો, દેવ, અસુર, યક્ષ, નાગ અને રાક્ષસોને માર્યા હતા.
તે વધ્યમાના વિમુખાશ્છિન્નપ્રહરણા રણે। ત્રાતારં મનસા જગ્મુર્દેવં નારાયણં પ્રભુમ્॥૧.૪૦.
યુદ્ધમાં માર ખાતા, હથિયારો તૂટી ગયેલા અને હારતા, તેઓ રક્ષક માટે મનમાં ભગવાન નારાયણ પાસે ગયા.
એતસ્મિન્નંતરે મેઘા નિર્વાણાંગારવર્ચસઃ। સાર્કચંદ્રગ્રહગણં ચ્છાદયંતો નભસ્તલમ્॥૧.૪૦.
એ સમયે, નિર્વાણના અંગાર જેવી તેજવાળા વાદળોએ આકાશને ઢાંકી દીધું, અને સૂર્ય, ચંદ્ર તથા ગ્રહોને છુપાવી દીધા.
ચંડવિદ્યુદ્ગણોપેતા ઘોરનિર્હ્રાદકારિણઃ। અન્યોન્યવેગાભિહતાઃ પ્રવવુઃ સપ્તમારુતાઃ॥૧.૪૦.
ભયાનક વીજળી સાથે, ગર્જન કરતા અને એકબીજાને ટકરાતા સાત પવનોએ જોરથી ફૂંક્યા.
દીપ્તતોયાઃ સનિર્ઘાતૈઃ સહ વજ્રાનલાનિલૈઃ। રવૈસ્સુઘોરૈરુત્પાતૈર્દહ્યમાનમિવામ્બરમ્॥૧.૪૦.
પાણી અને ગર્જન સાથે, વીજળી, અગ્નિ અને પવનના ભયાનક અવાજ અને અશુભ સંકેતોથી આકાશ જાણે દહાય રહ્યું હતું.
પેતુરુલ્કાસહસ્રાણિ નિપેતુઃ ખચરાણ્યપિ। દૈવાનિ ચ વિમાનાનિ પ્રપતંત્યુત્પતંતિ ચ॥૧.૪૦.
હજારો ઉલ્કાઓ પડ્યા, અને આકાશમાં રહેલા દૈવી પ્રાણીઓ પણ નીચે પડ્યા; દૈવી વિમાનો પણ અચાનક ઊંચા-નીચા થયા.
ચતુર્યુગાંતસમયે લોકાનાં યદ્ભયં ભવેત્। અરૂપવતિ રૂપાણિ તસ્મિન્નુત્પાતલક્ષણે॥૧.૪૦.
એ સમયે, ચાર યુગના અંતે જે ભય થાય છે, તેવા નિરૂપ રૂપો અને અશુભ સંકેતો દેખાયા, જે લોકોએ ભય પેદા કરે છે.
તસ્માદ્દુષ્પ્રથિતં સર્વં ન પ્રાજ્ઞાયત કિંચન। તિમિરૌઘપરિક્ષિપ્તા ન રેજુશ્ચ દિશો દશ॥૧.૪૦.
એટલા અંધકારમાં બધું સ્પષ્ટ દેખાતું નહોતું; બધું જ ઘેરા અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું હતું, અને દશ દિશાઓ પણ પ્રકાશિત નહોતી.
વિવેશ રૂપિણી કાલી કાલમેઘાવગુંઠિતા। દ્યૌર્નભાત્યભિભૂતાર્કા ઘોરેણ તમસા વૃતા॥૧.૪૦.
પછી કાળી રૂપ ધારણ કરી, સમયના વાદળોથી ઢંકાઈ, આકાશમાં પ્રવેશી; સૂર્ય છુપાઈ ગયો અને આકાશ ભયાનક અંધકારથી ઢંકાઈ ગયું.
તાં ઘનૌઘાં સતિમિરાં દોર્ભ્યામાછિદ્ય સ પ્રભુઃ। વપુઃ સ્વં દર્શયામાસ દિવ્યં કૃષ્ણવપુર્હરિઃ॥૧.૪૦.
તે પ્રભુએ, બંને હાથથી ઘેરા અંધકાર વાદળોને ફાડી, પોતાનું દિવ્ય રૂપ દર્શાવ્યું—હરી, વરસાદના વાદળ જેવો કાળો.
બલાહકાંજનનિભં બલાહકતનૂરુહમ્। તેજસા વપુષા ચૈવ કૃષ્ણં કૃષ્ણમિવાચલમ્॥૧.૪૦.
તેમનું શરીર અને વાળ વાદળ જેવા હતા, તેજ અને રૂપમાં કાળા અને અડગ પર્વત જેવા લાગતા.
દીપ્તપીતાંબરધરં તપ્તકાંચનભૂષણમ્। ધૂમ્રાંધકારવપુષં યુગાંતાગ્નિમિવોત્થિતમ્॥૧.૪૦.
તેમણે તેજસ્વી પીળા વસ્ત્ર પહેર્યા, તપેલા સોનાના આભૂષણોથી સજ્જ, ધૂમ્ર અને અંધકાર જેવા રૂપમાં, યુગના અંતની અગ્નિ જેવું પ્રગટ થયા.
વૃત્તદ્વિગુણપીનાં સંકિરીટાચ્છન્નમૂર્ધજમ્। બભૌ ચામીકરપ્રખ્યૈરાયુધૈરુપશોભિતમ્॥૧.૪૦.
તેમના હાથ ગોળ અને મજબૂત હતા, માથું સુંદર મુકુટથી ઢંકાયેલું હતું, અને સોનાની જેમ ઝળહળતા શસ્ત્રોથી તેજસ્વી લાગતા.