ઉત્પન્નમાત્રો બ્રહ્માણમુક્તવાન્માનસઃ સુતઃ। કિં કુર્મસ્તવ સાહાય્યં બ્રવીતુ ભગવાનિતિ॥૧.૪૦.
મનથી જન્મેલો પુત્ર, જન્મતાની સાથે જ બ્રહ્માને કહ્યું: 'ભગવાન, હું તમને શું સહાય કરું, કહો.'
બ્રહ્મોવાચ। યદેષ કપિલો નામ બ્રહ્મનારાયણસ્તથા। વદતો ભવતસ્ત્વં તુ તત્કુરુષ્વ મહામતે॥૧.૪૦.
બ્રહ્માએ કહ્યું: 'તમે કપિલ નામે ઓળખાતા છો અને નારાયણ પણ છો, મહાન બુદ્ધિશાળી, તમે જે કહો છો એ કરો.'
બ્રહ્મણા સ તથોક્તસ્તૌ પ્રાહ ભૂપ સમુત્થિતઃ। શુશ્રૂષુરસ્મિ યુવયોઃ કિં કરોમિ કૃતાંજલિ॥૧.૪૦.
બ્રહ્માના શબ્દો સાંભળીને, એ ઊભા થયા અને કહ્યું: 'હું બંનેની સેવા માટે તૈયાર છું; શું કરું?' એમ હાથ જોડીને.
શ્રીભવગવાનુવાચ। યત્સત્યમક્ષરં બ્રહ્મ અષ્ટાદશવિધં ચ તત્। યત્સત્યમમૃતં તત્તુ પરં પદમનુસ્મર॥૧.૪૦.
ભગવાને કહ્યું: 'જે સત્ય અને અવિનાશી બ્રહ્મ છે, જે અઠારાં રૂપ ધરાવે છે, એ સત્ય, અમૃત અને શ્રેષ્ઠ સ્થાનને સ્મરણ કરો.'
એતદ્વચો નિશમ્યૈવં સ યયૌ દિશમુત્તરાં। ગત્વા ચ તત્ર સ બ્રહ્મ અગમજ્જ્ઞાનચક્ષુષા॥૧.૪૦.
આ શબ્દો સાંભળીને, એ ઉત્તર દિશામાં ગયા; અને ત્યાં પહોંચીને, બ્રહ્માએ જ્ઞાનની દૃષ્ટિથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
તતો બ્રહ્મા ભુવર્નામ દ્વિતીયમસૃજત્પ્રભુઃ। સંકલ્પયિત્વા મનસા તમેવ ચ મહામનાઃ॥૧.૪૦.
પછી બ્રહ્મા ભગવાને, મનથી વિચાર કરીને, બીજું 'ભુવર' નામનું લોક મહાન મનથી રચ્યું.
તતઃ સોપ્યબ્રવીદ્વાક્યં કિં કરોમિ પિતામહ। પિતામહસમા જ્ઞાતો બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતઃ॥૧.૪૦.
પછી એણે પણ કહ્યું: 'પિતામહ, હું શું કરું?'—બ્રહ્માને, જે પિતામહ સમાન ગણાતા હતા, મળીને.
બ્રાહ્મણસ્યામૃતરસોનુભૂતસ્તેન વૈ તતઃ। પ્રાપ્તઃ સપરમંસ્થાનં સ તયોઃ પાર્શ્વમાગતઃ॥૧.૪૦.
બ્રહ્મના અમૃતનો અનુભવ કરીને, એણે શ્રેષ્ઠ સ્થાન મેળવ્યું અને એ બંનેના પાસેથી આવી ગયો.
તસ્મિન્નપિ ગતે સોથ તૃતીયમસૃજત્પ્રભુઃ। મોક્ષપ્રવૃત્તિકુશલં સુવર્નામયુતઃ પ્રભુઃ॥૧.૪૦.
એ પણ ત્યાંથી જતા, ભગવાને તૃતીય, મુક્તિ માટે કુશળ અને સોનાની જેમ તેજસ્વી લોક રચ્યો.
સોપિ તંધર્મમાસ્થાય તયોરેવાગમદ્ગતિં। એવં પુત્રાસ્ત્રયોપ્યેતે ગતાઃ શંભોર્મહાત્મનઃ॥૧.૪૦.
એ પણ એ ધર્મ પાળીને, એ બંને જે સ્થિતિમાં ગયા, એ જ સ્થિતિમાં પહોંચ્યો; આમ, ત્રણેય પુત્રોએ મહાન શંભુની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી.
તાન્ગૃહીત્વા સુતાંસ્તસ્ય તૌ ગતાવૂર્જિતાં ગતિં। નારાયણશ્ચ ભગવાન્કપિલશ્ચ યતીશ્વરઃ॥૧.૪૦.
એ પુત્રોને લઈને, નારાયણ ભગવાન અને યતિઓના ઈશ્વર કપિલ, શ્રેષ્ઠ સ્થિતિમાં પહોંચ્યા.
યં કાલં તે ગતા બ્રહ્મ બ્રહ્મા તં કાલમેવ ચ। તપોઘોરતરં ભૂયઃ સંશ્રિતઃ પરમં પદં॥૧.૪૦.
જે સમય એણે પ્રાપ્ત કર્યો, એ જ સમય બ્રહ્માએ પણ મેળવ્યો; અને વધુ ઘોર તપ કરીને, એણે શ્રેષ્ઠ સ્થાન પ્રાપ્ત કર્યું.
ન ચ શક્તસ્તતો બ્રહ્મા પ્રભુરેકસ્તપશ્ચરન્। શરીરાર્ધાત્તતો ભાર્યામુત્પાદયતિ તચ્છુભામ્॥૧.૪૦.
અને બ્રહ્મા, એકમાત્ર સ્વામી, તપસ્યા કરીને પણ શક્તિશાળી ન રહ્યો; તેથી પોતાના શરીરના અર્ધ ભાગમાંથી તેણે એક શુભ સ્વભાવવાળી પત્ની ઉત્પન્ન કરી.
આત્મનઃ સદૃશાન્પુત્રાનસૃજદ્વૈ પિતામહઃ। વિશ્વે પ્રજાનાં પતયો યેભ્યો લોકા વિનિઃસૃતાઃ॥૧.૪૦.
પિતામહે પછી પોતાને સમાન પુત્રો ઉત્પન્ન કર્યા, જે સર્વ પ્રજાઓના સ્વામી છે, અને જેમના પરથી બધા લોકોએ જન્મ લીધો છે.
વિશ્વેશં પ્રથમં તાવન્મહાત્મા તપસાત્મજમ્। સર્વત્રસંહતં પુણ્યં નામ્ના ધર્મં સ સૃષ્ટવાન્॥૧.૪૦.
પ્રથમ, મહાન આત્માવાળાએ તપસ્યાથી જન્મેલા, સર્વત્ર વ્યાપક અને પવિત્ર ધર્મને, સર્વનો સ્વામી, ઉત્પન્ન કર્યો.
દક્ષં મરીચિમત્રિં ચ પુલસ્ત્યં પુલહં કતુમ્। વસિષ્ઠં ગૌતમં ચૈવ ભૃગુમંગિરસં મુનિં॥૧.૪૦.
તેણે દક્ષ, મરીચિ, અત્રિ, પુલસ્ત્ય, પુલહ, ક્રતુ, વસિષ્ઠ, ગૌતમ, ભૃગુ અને ઋષિ અંગિરસને ઉત્પન્ન કર્યા.
અત્યદ્ભુતાસ્સ્વકૃત્યેન જ્ઞેયાસ્તે તુ મહર્ષયઃ। ત્રયોદશગુણારંભા યે વંશાસ્તુ મહર્ષિણાં॥૧.૪૦.
આ મહર્ષિઓ પોતાના કાર્યમાં અતિ અદ્ભુત છે; અને મહર્ષિઓના વંશોમાં ત્રયોદશ ગુણોથી શરૂઆત થઈ.
અદિતિર્દિતિર્દનુઃ કાલા અનાયુઃ સિંહિકા ખસા। પ્રાચી ક્રોધા ચ સુરસા વિનતા કદ્રુરેવ ચ॥૧.૪૦.
અદિતિ, દિતિ, દનુ, કાળ, અનાયુ, સિંહિકા, ખસા, પ્રાચી, ક્રોધા, સુરસા, વિનતા અને કદ્રૂ પણ.
દક્ષસ્યાપત્યમેતદ્વૈ કન્યા દ્વાદશ પાર્થિવ। નક્ષત્રાણિ ચ ચંદ્રસ્ય વિંશતિસ્સપ્ત ચોર્જિતાઃ॥૧.૪૦.
હે રાજા, આ બાર કન્યાઓ દક્ષના સંતાન છે; અને ચંદ્રના સાતાવીસ નક્ષત્રો પણ તેની સાથે જોડાયેલા છે.
મરીચેઃ કશ્યપઃ પુત્રસ્તપસા નિર્મિતઃ કિલ। તસ્મૈ દ્વાદશકન્યાશ્ચ દક્ષસ્તાશ્ચાન્વમન્યત॥૧.૪૦.
મરીચિમાંથી તપસ્યાથી કશ્યપ જન્મ્યા; દક્ષે તેને એ બાર કન્યાઓ આપી, અને કશ્યપે તેમને સ્વીકારી.
નક્ષત્રાણિ ચ સોમાય તથૈવં દત્તવાનૃષિઃ। રોહિણ્યાદીનિ સર્વાણિ પુણ્યાનિ કુરુનંદન॥૧.૪૦.
ઋષિએ નક્ષત્રો પણ સોમને આપ્યા, રોહિણીથી શરૂ કરીને બધા પવિત્ર નક્ષત્રો, હે કુરુનંદન.
લક્ષ્મીસ્સરસ્વતી સંધ્યા વિશ્વેશા ચ મહાયશાઃ। દેવી સરસ્વતી ચૈવ બ્રહ્મણા નિર્મિતાઃ પુરા॥૧.૪૦.
લક્ષ્મી, સરસ્વતી, સંધ્યા, વિશ્વેશા જે મહાન યશવંત છે, અને દેવી સરસ્વતી પણ, બ્રહ્માએ પૂર્વે ઉત્પન્ન કરી હતી.
એતાઃ પઞ્ચ વરિષ્ઠા વૈ સુરશ્રેષ્ઠાય પાર્થિવ। દત્તા ધર્માય ભદ્રં તે બ્રહ્મણા દૃષ્ટકર્મણા॥૧.૪૦.
હે રાજા, આ પાંચે શ્રેષ્ઠ દેવીઓ, બ્રહ્માએ ધર્મને, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, તારા કલ્યાણ માટે આપી.
યા રૂપાર્ધવતી પત્ની બ્રહ્મણઃ કામરૂપિણી। સુરભિઃ સહસા ભૂત્વા બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતા॥૧.૪૦.
બ્રહ્માની પત્ની, જે અર્ધ રૂપ ધરાવે છે અને ઈચ્છા પ્રમાણે રૂપ ધારણ કરી શકે છે, અચાનક સુરભી બની અને બ્રહ્મા પાસે આવી.
તતસ્તામગમદ્બ્રહ્મા મૈથુને લોકપૂજિતઃ। લોકસર્જનહેતુજ્ઞો ગવામર્થાય સત્તમ॥૧.૪૦.
પછી બ્રહ્મા, જે લોકોથી પૂજિત છે, તેના સાથે મિલન કર્યો, કારણ કે તે લોક સર્જન અને ગાયોની خاطر હતો, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ.
જજ્ઞે ચૈકાદશસુતાન્વિપુલાન્ધર્મસંજ્ઞિતાન્। રક્તસંધ્યાભ્રસંકાશાન્મહતસ્તિગ્મતેજસઃ॥૧.૪૦.
તેમાંથી અગિયાર પુત્રો જન્મ્યા, વિશાળ અને ધર્મ નામે ઓળખાતા, રક્ત સંધ્યા જેવા, મહાન અને તીવ્ર તેજવાળા.
તે રુદંતો દ્રવંતશ્ચ ગતવંતઃ પિતામહમ્। રોદનાદ્દ્રવણાચ્ચૈવ રુદ્રા એવેતિ તે સ્મૃતાઃ॥૧.૪૦.
તે રડતા અને દોડતા પિતામહ પાસે ગયા; રડવાથી અને દોડવાથી તેઓ રુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે.
નિર્હૃતિશ્ચૈવ સંધ્યશ્ચ તૃતીયશ્ચાપ્યયોનિજઃ। મૃગવ્યાધઃ કપર્દી ચ મહાવિશ્વેશ્વરશ્ચ યઃ॥૧.૪૦.
નિર્હૃતિ, સંધ્યા અને ત્રીજો, જે યોનિથી જન્મ્યો નથી, મૃગવ્યાધ, કપર્દી અને મહાન વિશ્વેશ્વર.
અહિર્બુધ્ન્યશ્ચ ભગવાન્કપાલી ચૈવ પિંગલઃ। સેનાનીશ્ચ મહાતેજા રુદ્રાશ્ચૈકાદશ સ્મૃતાઃ॥૧.૪૦.
અહિર્બુધ્ન્ય, ભગવાન, કપાલી, પિંગલ અને મહા તેજવંત સેનાની — આ અગિયાર રુદ્ર તરીકે ઓળખાય છે.
તસ્યામેવ સુરભ્યાં ચ ગાવો જાતાઃ સુરાશ્ચ યે। અજશ્ચૈવ તુ હંસશ્ચ તથૈવ નૃપસત્તમ॥૧.૪૦.
એ જ સુરભીમાંથી ગાયો, દેવો, અને અજા તથા હંસ પણ જન્મ્યા, હે શ્રેષ્ઠ રાજા.