તં સમાધાય ગુણિનં સત્વં ચાસ્મિ સમાશ્રિતઃ। યઃ પરો યોગયુક્તાત્મા યોક્ષરઃ સત્વમેવ ચ॥૧.૪૦.
એ ગુણવંતી સત્વને સ્થાપિત કરીને, હું સત્વમાં શરણ લીધો છે; જે યોગમાં જોડાયેલો, સર્વોચ્ચ અને અવિનાશી છે, એ જ સત્વ છે.
રજસસ્તમસશ્ચૈવ યઃ સ્રષ્ટા વિશ્વસંભવઃ। તતો ભૂતાનિ જાયંતે સાત્વિકાનીતરાણિ ચ॥૧.૪૦.
જે રજસ અને તમસનો સર્જનહાર છે, વિશ્વનો મૂળ છે, એમાંથી સત્વવાળાં અને અન્ય જીવો જન્મે છે.
સ એવ યુવયોર્નાશં વાસુદેવઃ કરિષ્યતિ। સ્વપન્નેવ તતો દેવો બહુયોજનવિસ્તૃતૌ॥૧.૪૦.
એ વાસુદેવ જ તમારો નાશ કરશે; પછી, ભગવાન ઊંઘે છે, અનેક યોજન જેટલી વિશાળ જગ્યા છે.
બાહૂ નારાયણો બ્રહ્મ કૃતવાનાત્મમાયયા। કૃષ્યમાણૌ તતસ્તસ્ય બાહુભ્યાં બાહુશાલિનૌ॥૧.૪૦.
નારાયણએ પોતાની માયાથી બ્રહ્માને પોતાના હાથમાંથી ઉત્પન્ન કર્યો; પછી, તેના બાહુઓથી ખેંચાઈને, તમે બંને બલવાન બાહુવાળાં બહાર આવ્યા.
ચેરતુસ્તૌ વિગલિતૌ શકુનાવિવ પીવરૌ। તતસ્તાવાહતુર્ગત્વા વાસુદેવં સનાતનમ્॥૧.૪૦.
તમે બંને, છૂટેલા, બે મોટા પક્ષીઓની જેમ ફરતા હતા; પછી, શાશ્વત વાસુદેવ પાસે જઈને, તમે વાત કરી.
પદ્મનાભં હૃષીકેશં પ્રણિપત્ય નતાવુભૌ। જાનીવસ્ત્વાં વિશ્વયોનિં ત્વામેકં પુરુષોત્તમમ્॥૧.૪૦.
પદ્મનાભ અને હૃષીકેશને નમન કરીને, તમે બંને કહ્યું: 'અમે તમને વિશ્વના મૂળ, એકમાત્ર સર્વોચ્ચ પુરુષ તરીકે ઓળખીએ છીએ.'
આવયોશ્ચૈવ હેતું ત્વાં જાનન્તૌ બુદ્ધિકારણમ્। અમોઘદર્શનં સત્યં યતસ્ત્વાં વિદ્વ(?)શાશ્વતમ્॥૧.૪૦.
અમારી ઉત્પત્તિ અને બુદ્ધિનું કારણ તમે જ છો, અમોઘ દૃષ્ટિ ધરાવનાર, સત્ય સ્વરૂપ, તેથી અમે તમને શાશ્વત માનીએ છીએ.
તતસ્ત્વામભિતો દેવ કાંક્ષાવઃ પ્રસમીક્ષિતુમ્। અમોઘદર્શનોસિ ત્વં નમસ્તે સમિતિંજય॥૧.૪૦.
અત્યારે, દેવ, અમે તમને જોવા માટે આવ્યા છીએ; તમે અમોઘ દૃષ્ટિ ધરાવ છો—સમરવિજયી, તમને નમન.
શ્રીભગવાનુવાચ। કિમર્થં મામનુબ્રૂથ યુવામસુરસત્તમૌ। ગતાયુષ્કૌ યુવાં ભૂયસ્ત્વહો જીવિતુમિચ્છથઃ॥૧.૪૦.
શ્રીભગવાને કહ્યું: 'હે અસુરોમાં શ્રેષ્ઠો, તમે મને શું માટે સંબોધો છો? તમારો આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું છે—શું ફરીથી જીવવા ઈચ્છો છો?'
મધુકૈટભા ઊચતુઃ। યસ્મિન્ન કશ્ચિન્મૃતવાન્દેવ તસ્મિન્વધં પ્રભો। ઇચ્છાવઃ પુત્રતાં ચૈવ ભવતઃ સુમહાતપઃ॥૧.૪૦.
મધુકૈટભએ કહ્યું: 'હે પ્રભુ, જ્યાં કોઈનું મૃત્યુ થયું નથી, ત્યાં અમને મૃત્યુ આપો; અને, મહાતપસ્વી, અમે તમારી સંતાન બનવાની ઈચ્છા રાખીએ છીએ.'
શ્રીભગવાનુવાચ। યુવયોર્બાઢમેતત્સ્યાદ્ભવિષ્યે કલિસંભવે। ભવિષ્યથો ન સંદેહઃ સત્યમેતદ્બ્રવીમિ વામ્॥૧.૪૦.
શ્રીભગવાને કહ્યું: 'તમારા બંને માટે એ જ થશે; કળિયુગના આગમન પર એવું થશે, કોઈ સંશય નથી; હું તમને સત્ય કહું છું.'
વરં પ્રદાયાથ મહાસુરાભ્યાં સનાતનો વિશ્વધરઃ સુરોત્તમઃ। રજસ્તમોજૌ તુ તદાંજનોપમૌ મમર્દ તાવૂરુતલેઽમરપ્રભુઃ॥૧.૪૦.
પછી, બંને મહાસુરોને વરદાન આપી, શાશ્વત, વિશ્વધારી, દેવોમાં શ્રેષ્ઠે, રજસ અને તમસના રૂપ, કાજલ જેવા કાળા, એમને thighs પર દબાવીને નાશ કર્યો.
સ્થિત્વા તસ્મિંસ્તુ કમલે બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરઃ। ઊર્ધ્વબાહુર્મહાતેજાસ્તપોઘોરં સમાશ્રિતઃ॥૧.૪૦.
પછી, બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ, કમળ પર ઊભા રહ્યા, હાથ ઊંચા કરીને, મહાતેજસ્વી, ઘોર તપમાં તત્પર રહ્યા.
પ્રજ્વલન્નિવ તેજોભિર્ભાભિઃ સ્વાભિસ્તમોનુદઃ। બભાષે સ તુ ધર્માત્મા સહસ્રાંશુરિવાંશુભિઃ॥૧.૪૦.
પોતાના તેજથી, અંધકાર દૂર કરીને, તેજસ્વી બ્રહ્મા, ધર્મમય, હજારો કિરણોવાળા સૂર્યની જેમ, પ્રકાશિત થઈને બોલ્યા.
અથાન્યદ્રૂપમાસ્થાય પ્રભુર્નરાયણોવ્યયઃ। આજગામ મહાતેજા યોગાચાર્યો મહાયશાઃ॥૧.૪૦.
પછી, બીજું રૂપ ધારણ કરીને, અવિનાશી નારાયણ ભગવાન, અતિ તેજસ્વી અને યોગના મહાન ગુરુ તરીકે ત્યાં આવ્યા.
સાંખ્યાચાર્યશ્ચ મતિમાન્કપિલો બ્રહ્મણાં વરઃ। ઉભાવપિ મહાત્માનૌ પૂજિતૌ તત્ર તત્પરૌ॥૧.૪૦.
અને સંખ્યાના વિદ્વાન આચાર્ય, બ્રહ્માના શ્રેષ્ઠ પુત્ર કપિલ, બંને મહાન આત્માઓ, ત્યાં ઉપસ્થિત હતા અને મહર્ષીઓ દ્વારા પૂજિત હતા.
તૌ પ્રાપ્તાવૂચતુસ્તત્ર બ્રહ્માણમમિતૌજસમ્। પરાવરવિશેષજ્ઞૌ પૂજિતૌ ચ મહર્ષિભિઃ॥૧.૪૦.
એ બંને, વિશાળ શક્તિ ધરાવતા અને ઊંચા-નીચા તફાવત જાણનાર, મહર્ષીઓ દ્વારા પૂજિત, ત્યાં બ્રહ્માને મળ્યા અને સંવાદ કર્યો.
બ્રહ્મ સંપરિવેદ્યં તે વિશાલ જગદાસ્થિતૌ। ગ્રામણીસ્સર્વભૂતાનાં બ્રહ્મા ત્રૈલોક્યપૂજિતઃ॥૧.૪૦.
બ્રહ્મા, જે ત્રણેય લોકમાં પૂજિત છે, વિશાળ અને સમગ્ર જગતમાં સ્થિત, સર્વ જીવોના મુખ્ય, એમને એ બંનેએ સંવાદ કર્યો.
તયોસ્તદ્વચનં શ્રુત્વા વિબોધ્યગતયોઃ પરમ્। ત્રીનિમાન્કૃતવાન્લોકાન્યથેયં બ્રહ્મણઃ શ્રુતિઃ॥૧.૪૦.
એ બંનેના વચન સાંભળીને અને એમની શ્રેષ્ઠ ઈચ્છા સમજીને, બ્રહ્માએ ત્રણેય લોકની રચના કરી, જેમ બ્રહ્માના વેદમાં જણાવાયું છે.
પુત્રં સ્વસંભવં ચૈકં સમુત્પાદિતવાન્ભુવમ્। તદાગ્રે ચાગતસ્તસ્ય બ્રહ્મમાનસસંભવઃ॥૧.૪૦.
એણે પોતેમાંથી એક પુત્ર અને પૃથ્વી ઉત્પન્ન કરી; અને એ પહેલાં, એક બીજો પુત્ર મનમાંથી જન્મ્યો.
ઉત્પન્નમાત્રો બ્રહ્માણમુક્તવાન્માનસઃ સુતઃ। કિં કુર્મસ્તવ સાહાય્યં બ્રવીતુ ભગવાનિતિ॥૧.૪૦.
મનથી જન્મેલો પુત્ર, જન્મતાની સાથે જ બ્રહ્માને કહ્યું: 'ભગવાન, હું તમને શું સહાય કરું, કહો.'
બ્રહ્મોવાચ। યદેષ કપિલો નામ બ્રહ્મનારાયણસ્તથા। વદતો ભવતસ્ત્વં તુ તત્કુરુષ્વ મહામતે॥૧.૪૦.
બ્રહ્માએ કહ્યું: 'તમે કપિલ નામે ઓળખાતા છો અને નારાયણ પણ છો, મહાન બુદ્ધિશાળી, તમે જે કહો છો એ કરો.'
બ્રહ્મણા સ તથોક્તસ્તૌ પ્રાહ ભૂપ સમુત્થિતઃ। શુશ્રૂષુરસ્મિ યુવયોઃ કિં કરોમિ કૃતાંજલિ॥૧.૪૦.
બ્રહ્માના શબ્દો સાંભળીને, એ ઊભા થયા અને કહ્યું: 'હું બંનેની સેવા માટે તૈયાર છું; શું કરું?' એમ હાથ જોડીને.
શ્રીભવગવાનુવાચ। યત્સત્યમક્ષરં બ્રહ્મ અષ્ટાદશવિધં ચ તત્। યત્સત્યમમૃતં તત્તુ પરં પદમનુસ્મર॥૧.૪૦.
ભગવાને કહ્યું: 'જે સત્ય અને અવિનાશી બ્રહ્મ છે, જે અઠારાં રૂપ ધરાવે છે, એ સત્ય, અમૃત અને શ્રેષ્ઠ સ્થાનને સ્મરણ કરો.'
એતદ્વચો નિશમ્યૈવં સ યયૌ દિશમુત્તરાં। ગત્વા ચ તત્ર સ બ્રહ્મ અગમજ્જ્ઞાનચક્ષુષા॥૧.૪૦.
આ શબ્દો સાંભળીને, એ ઉત્તર દિશામાં ગયા; અને ત્યાં પહોંચીને, બ્રહ્માએ જ્ઞાનની દૃષ્ટિથી જ્ઞાન પ્રાપ્ત કર્યું.
તતો બ્રહ્મા ભુવર્નામ દ્વિતીયમસૃજત્પ્રભુઃ। સંકલ્પયિત્વા મનસા તમેવ ચ મહામનાઃ॥૧.૪૦.
પછી બ્રહ્મા ભગવાને, મનથી વિચાર કરીને, બીજું 'ભુવર' નામનું લોક મહાન મનથી રચ્યું.
તતઃ સોપ્યબ્રવીદ્વાક્યં કિં કરોમિ પિતામહ। પિતામહસમા જ્ઞાતો બ્રહ્માણં સમુપસ્થિતઃ॥૧.૪૦.
પછી એણે પણ કહ્યું: 'પિતામહ, હું શું કરું?'—બ્રહ્માને, જે પિતામહ સમાન ગણાતા હતા, મળીને.
બ્રાહ્મણસ્યામૃતરસોનુભૂતસ્તેન વૈ તતઃ। પ્રાપ્તઃ સપરમંસ્થાનં સ તયોઃ પાર્શ્વમાગતઃ॥૧.૪૦.
બ્રહ્મના અમૃતનો અનુભવ કરીને, એણે શ્રેષ્ઠ સ્થાન મેળવ્યું અને એ બંનેના પાસેથી આવી ગયો.
તસ્મિન્નપિ ગતે સોથ તૃતીયમસૃજત્પ્રભુઃ। મોક્ષપ્રવૃત્તિકુશલં સુવર્નામયુતઃ પ્રભુઃ॥૧.૪૦.
એ પણ ત્યાંથી જતા, ભગવાને તૃતીય, મુક્તિ માટે કુશળ અને સોનાની જેમ તેજસ્વી લોક રચ્યો.
સોપિ તંધર્મમાસ્થાય તયોરેવાગમદ્ગતિં। એવં પુત્રાસ્ત્રયોપ્યેતે ગતાઃ શંભોર્મહાત્મનઃ॥૧.૪૦.
એ પણ એ ધર્મ પાળીને, એ બંને જે સ્થિતિમાં ગયા, એ જ સ્થિતિમાં પહોંચ્યો; આમ, ત્રણેય પુત્રોએ મહાન શંભુની સ્થિતિ પ્રાપ્ત કરી.