યજ્ઞિયૈર્વેદદૃષ્ટાંતૈર્યજ્ઞૈર્યૂપચિતિઃ કૃતા। એવં ભગવતા તેન વિશ્વવ્યાપ્યધરાચિતા॥૧.૪૦.
યજ્ઞવિધિઓ અને વેદમાં દર્શાવેલા ઉદાહરણો દ્વારા યજ્ઞવેદી બનાવવામાં આવી; એ રીતે, ભગવાને સમગ્ર વિશ્વની આધારભૂત રચના કરી.
પર્વતાનાં નદીનાં ચ રચના ચૈવ નિર્મિતા। વિશ્વસ્ય યશ્ચાપ્રતિમપ્રભાવઃ પ્રભાકરા ભો વરુણોમિતદ્યુતિઃ॥૧.૪૦.
પર્વતો અને નદીઓની રચના પણ કરવામાં આવી; અને વિશ્વમાં એની શક્તિ બેઉપમ છે, એ પ્રકાશમાન, સૂર્ય અને વરુણ જેવી તેજવાળી.
શનૈઃ સ્વયંભૂર્વ્યસૃજત્સુષુપ્તં જગન્મયઃ પદ્મનિધિં મહાર્ણવે। વિઘ્નસ્તપસિ સંભૂતો મધુર્નામ મહાસુરઃ॥૧.૪૦.
ધીરે ધીરે, સ્વયંભૂએ, બધું સૂતું હોય ત્યારે, મહાસાગરમાં કમળનો ખજાનો સર્જ્યો; પછી, એની તપસ્યા પરથી મધુ નામનો મહાસુર જન્મ્યો.
તેનૈવ ચ સહોદ્ભૂતો હ્યસુરો નામ કૈટભઃ। તૌ રજસ્તમસોર્ભૂતૌ સંભૂતૌ તામસૌ ગણૌ ॥૧.૪૦.
એ સાથે જ, કૈટભ નામનો બીજો અસુર પણ જન્મ્યો; બંને રજસ અને તમસમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, અસુરોના જોડ બની.
એકાર્ણવં જગત્સર્વં ક્ષોભયેતાં મહાબલૌ। દિવ્યરક્તાંબરધરૌ શ્વેતદીપ્તોગ્રદંષ્ટ્રિણૌ॥૧.૪૦.
એ બંને મહાબલવાને, આખા જગતના સાગરને ઉથલાવી દીધો; તેઓ દિવ્ય લાલ વસ્ત્ર પહેરેલા અને સફેદ, તેજસ્વી, ભયાનક દાંતવાળા હતા.
કિરીટમકુટોદગ્રૌ કેયૂરવલયોજ્જ્વલૌ। મહાવિવૃતતામ્રાક્ષૌ પીનોરસ્કૌ મહાભુજૌ॥૧.૪૦.
મોટા મકૂટ અને કિરીટથી શોભતા, તેજસ્વી કંગણ અને બાંગડીથી સજ્જ, વિશાળ તાંબાં જેવા આંખો, પહોળા છાતી અને મજબૂત હાથવાળા.
મહાગિરેઃ સંહનનૌ જંગમાવિવ પર્વતૌ। નવમેઘપ્રતીકાશાવાદિત્યપ્રતિમાનનૌ॥૧.૪૦.
મહાપર્વત જેવા મજબૂત, જીવતા પર્વતની જેમ ચાલતા, નવા વાદળ જેવા દેખાતા, અને સૂર્ય જેવી મૂર્તિવાળા.
વિપુલાભોગકેયૂર કરાભ્યામતિભીષણૌ। પાદસંચારવિન્યાસૈર્વિક્ષિપંતાવિવાર્ણવમ્॥૧.૪૦.
વિશાળ વળાંકવાળા કંગણો હાથમાં, અત્યંત ભયાનક, પગના ચાલ અને હલચાલથી સાગર ઉથલાવી દેતા.
કંપયંતૌ હરિમિવ શયાનં મધુસૂદનમ્। તૌ તત્ર વિચરંતૌ તુ પુષ્કરે વિશ્વતોમુખૌ॥૧.૪૦.
હરિ, મધુસૂદન, જેઓ શયન કરી રહ્યા હતા, તેમને પણ હલાવી નાખતા, એ બંને પુષ્કરમાં ચારે બાજુ ફરતા.
યોગિનાં શ્રેષ્ઠમત્યંતં દીપ્તં દદૃશતુસ્તદા। નારાયણસમાજ્ઞાતં સૃજંતમખિલાઃ પ્રજાઃ॥૧.૪૦.
પછી, તેમણે યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અત્યંત તેજસ્વી, નારાયણના આજ્ઞાથી સર્વ પ્રજાઓ સર્જતા બ્રહ્માને જોયા.
દૈવતાનિ ચ વિશ્વાનિ માનસાંશ્ચ સુતાનૃષીન્। તતસ્તાવૂચતુસ્તત્ર બ્રહ્માણમસુરોત્તમૌ॥૧.૪૦.
દેવતાઓ, સર્વ વિશ્વો અને મનથી જન્મેલા પુત્રો તથા ઋષિઓને પણ જોયા; પછી એ બંને મહાસુરોએ ત્યાં બ્રહ્માને કહ્યું.
દુષ્ટૌ યુયુત્સૂ સંક્રુદ્ધૌ ક્રોધવ્યાકુલિતેક્ષણૌ। કસ્ત્વં પુષ્કરમધ્યસ્થઃ સિતોષ્ણીષશ્ચતુર્ભુજઃ॥૧.૪૦.
દુષ્ટ, યુદ્ધ માટે તત્પર, ક્રોધથી ભરેલા, આંખોમાં ગુસ્સો, કહ્યું: 'તુ કોણ છે, પુષ્કરના મધ્યમાં બેઠેલા, સફેદ પાગડી અને ચાર હાથવાળા?'
આવામગણયન્મોહાદાસ્સે ત્વં વિગતસ્પૃહઃ। એહ્યાગચ્છાવયોર્યુદ્ધં દેહિ ત્વં કમલોદ્ભવ॥૧.૪૦.
'તુ અમને અવગણીને, મોહમાં બેઠો છે, તુ નિરલોભ છે; આવ, અમારું યુદ્ધ સ્વીકાર—કમળમાંથી જન્મેલા, અમને યુદ્ધ આપ.'
આવાભ્યાં પરમેશાભ્યામશક્તઃ સ્થાતુમર્ણવે। તત્ર કશ્ચ ભવેત્તુભ્યં યેન ચાત્ર નિયોજિતઃ॥૧.૪૦.
'અમારી સામે, તુ સાગરમાં રહી શકતો નથી; અહીં તારા માટે કોણ છે, જેણે તને નિમણૂક કર્યો છે?'
કઃ સ્રષ્ટા કશ્ચ તે ગોપ્તા કેન નામ્નાભિધીયતે। બ્રહ્મોવાચ। ઈશ્વરઃ પ્રોચ્યતે લોકે વિષ્ણુશ્ચાનંતશક્તિધૃત્॥૧.૪૦.
'કોણ સર્જનહાર છે, કોણ તારો રક્ષક છે, અને કયા નામથી ઓળખાય છે?' બ્રહ્માએ કહ્યું: 'લોકમાં એને ઈશ્વર કહે છે, અને અનંત શક્તિ ધરાવનાર વિષ્ણુ.'
તત્સકાશાત્તુ જાતં માં સ્રષ્ટારમવગચ્છતમ્। મધુકૈટભા ઊચતુઃ। નાવયોઃ પરમં લોકે કિંચિદસ્તિ મહામુને॥૧.૪૦.
'એના પાસેથી હું જન્મ્યો છું; મને સર્જનહાર જાણો.' મધુ અને કૈટભે કહ્યું: 'વિશ્વમાં અમથી ઉપર કશું નથી, મહામુનિ.'
આવાભ્યાં ચ્છાદ્યતે વિશ્વં તમસા રજસા ચ વૈ। રજસ્તમોમયાવાવામૃષીણામતિલંઘિનૌ॥૧.૪૦.
અમે બંને, રજસ અને તમસથી બનેલા, આખું વિશ્વ અંધકાર અને ઉગ્ર ભાવથી ઢાંકી દઈએ છીએ; અમારું પ્રભુત્વ તો ઋષિઓને પણ પાર કરે છે.
ધર્મ શીલં ચ્છાદયન્તૌ નાશકૌ સર્વદેહિનામ્। આવાભ્યાં યુજ્યતે લોકો દુસ્તરાભ્યાં યુગે યુગે॥૧.૪૦.
અમે ધર્મ અને સારા વર્તનને છુપાવી દઈએ છીએ, અને બધા જીવાતમાઓ માટે અમને હરાવવું અશક્ય છે; દરેક યુગમાં દુનિયા અમારાથી બંધાયેલી રહે છે.
આવામર્થશ્ચ કામશ્ચ યજ્ઞસ્સર્વપરિગ્રહઃ। સુખં યત્ર મદો યત્ર યત્ર શ્રીઃ કીર્તિરેવ ચ॥૧.૪૦.
અમે ધન અને ઇચ્છા, યજ્ઞ, તમામ સંપત્તિ છીએ; જ્યાં આનંદ, મદ, લક્ષ્મી કે કીર્તિ હોય છે, ત્યાં અમે હાજર છીએ.
યેષાં યત્કાંક્ષિતં કિંચિત્તત્તદાવાં વિચિંતય। બ્રહ્મોવાચ। આવાભ્યાં સંહતૌ દૃષ્ટ્વા યુવાં પૂર્વં પરાજિતૌ॥૧.૪૦.
જે કોઈને જે કંઈ ઈચ્છા હોય, એ અમે વિચારીએ છીએ; બ્રહ્માએ કહ્યું: પહેલાં, જ્યારે તમે બંને એક થયા હતા, ત્યારે પરાજય થયો હતો.
તં સમાધાય ગુણિનં સત્વં ચાસ્મિ સમાશ્રિતઃ। યઃ પરો યોગયુક્તાત્મા યોક્ષરઃ સત્વમેવ ચ॥૧.૪૦.
એ ગુણવંતી સત્વને સ્થાપિત કરીને, હું સત્વમાં શરણ લીધો છે; જે યોગમાં જોડાયેલો, સર્વોચ્ચ અને અવિનાશી છે, એ જ સત્વ છે.
રજસસ્તમસશ્ચૈવ યઃ સ્રષ્ટા વિશ્વસંભવઃ। તતો ભૂતાનિ જાયંતે સાત્વિકાનીતરાણિ ચ॥૧.૪૦.
જે રજસ અને તમસનો સર્જનહાર છે, વિશ્વનો મૂળ છે, એમાંથી સત્વવાળાં અને અન્ય જીવો જન્મે છે.
સ એવ યુવયોર્નાશં વાસુદેવઃ કરિષ્યતિ। સ્વપન્નેવ તતો દેવો બહુયોજનવિસ્તૃતૌ॥૧.૪૦.
એ વાસુદેવ જ તમારો નાશ કરશે; પછી, ભગવાન ઊંઘે છે, અનેક યોજન જેટલી વિશાળ જગ્યા છે.
બાહૂ નારાયણો બ્રહ્મ કૃતવાનાત્મમાયયા। કૃષ્યમાણૌ તતસ્તસ્ય બાહુભ્યાં બાહુશાલિનૌ॥૧.૪૦.
નારાયણએ પોતાની માયાથી બ્રહ્માને પોતાના હાથમાંથી ઉત્પન્ન કર્યો; પછી, તેના બાહુઓથી ખેંચાઈને, તમે બંને બલવાન બાહુવાળાં બહાર આવ્યા.
ચેરતુસ્તૌ વિગલિતૌ શકુનાવિવ પીવરૌ। તતસ્તાવાહતુર્ગત્વા વાસુદેવં સનાતનમ્॥૧.૪૦.
તમે બંને, છૂટેલા, બે મોટા પક્ષીઓની જેમ ફરતા હતા; પછી, શાશ્વત વાસુદેવ પાસે જઈને, તમે વાત કરી.
પદ્મનાભં હૃષીકેશં પ્રણિપત્ય નતાવુભૌ। જાનીવસ્ત્વાં વિશ્વયોનિં ત્વામેકં પુરુષોત્તમમ્॥૧.૪૦.
પદ્મનાભ અને હૃષીકેશને નમન કરીને, તમે બંને કહ્યું: 'અમે તમને વિશ્વના મૂળ, એકમાત્ર સર્વોચ્ચ પુરુષ તરીકે ઓળખીએ છીએ.'
આવયોશ્ચૈવ હેતું ત્વાં જાનન્તૌ બુદ્ધિકારણમ્। અમોઘદર્શનં સત્યં યતસ્ત્વાં વિદ્વ(?)શાશ્વતમ્॥૧.૪૦.
અમારી ઉત્પત્તિ અને બુદ્ધિનું કારણ તમે જ છો, અમોઘ દૃષ્ટિ ધરાવનાર, સત્ય સ્વરૂપ, તેથી અમે તમને શાશ્વત માનીએ છીએ.
તતસ્ત્વામભિતો દેવ કાંક્ષાવઃ પ્રસમીક્ષિતુમ્। અમોઘદર્શનોસિ ત્વં નમસ્તે સમિતિંજય॥૧.૪૦.
અત્યારે, દેવ, અમે તમને જોવા માટે આવ્યા છીએ; તમે અમોઘ દૃષ્ટિ ધરાવ છો—સમરવિજયી, તમને નમન.
શ્રીભગવાનુવાચ। કિમર્થં મામનુબ્રૂથ યુવામસુરસત્તમૌ। ગતાયુષ્કૌ યુવાં ભૂયસ્ત્વહો જીવિતુમિચ્છથઃ॥૧.૪૦.
શ્રીભગવાને કહ્યું: 'હે અસુરોમાં શ્રેષ્ઠો, તમે મને શું માટે સંબોધો છો? તમારો આયુષ્ય પૂરું થઈ ગયું છે—શું ફરીથી જીવવા ઈચ્છો છો?'
મધુકૈટભા ઊચતુઃ। યસ્મિન્ન કશ્ચિન્મૃતવાન્દેવ તસ્મિન્વધં પ્રભો। ઇચ્છાવઃ પુત્રતાં ચૈવ ભવતઃ સુમહાતપઃ॥૧.૪૦.
મધુકૈટભએ કહ્યું: 'હે પ્રભુ, જ્યાં કોઈનું મૃત્યુ થયું નથી, ત્યાં અમને મૃત્યુ આપો; અને, મહાતપસ્વી, અમે તમારી સંતાન બનવાની ઈચ્છા રાખીએ છીએ.'