પુણ્યં ત્રિશિખરં ચૈવ કાંતં મંદરમેવ ચ। ઉદારં પિંજરં ચૈવ વિંધ્યમસ્તં ચ પર્વતમ્॥૧.૪૦.
પુણ્ય ત્રિશિખર, મનમોહક મંદર, ઉદાર પિન્જર અને વિંધ્ય એ પરવતો પણ છે.
એત એવ ગણાનાં ચ સિદ્ધાનાં ચ મહાત્મનામ્। આશ્રયાઃ પુણ્યશીલાનાં સર્વકામફલપ્રદાઃ॥૧.૪૦.
આ પરવતો મહાન આત્માઓ અને સિદ્ધો માટે નિવાસસ્થાન છે; પુણ્યશીલ લોકો માટે એ સર્વ ઈચ્છિત ફળ આપે છે.
એતેષામંતરે દ્વીપો જંબૂદ્વીપ ઇતિ સ્મૃતઃ। જંબુદ્વીપસ્ય સંસ્થાનં યાજ્ઞીયા યત્ર ચ ક્રિયાઃ॥૧.૪૦.
આ બધામાં જંબુદ્વીપ નામનું દ્વીપ આવેલું છે, જ્યાં યજ્ઞ અને ધાર્મિક ક્રિયાઓ થાય છે.
તેભ્યો યદ્દ્રવતે તોયં દિવ્યામૃતરસોપમમ્। દિવ્યતીર્થશતાધારાઃ સરસ્યઃ સર્વતઃ સ્મૃતાઃ॥૧.૪૦.
આ પરવતોમાંથી જે પાણી વહે છે, તે દિવ્ય અમૃત જેવું છે; અને અનેક પવિત્ર તીર્થો અને સરોવરો સર્વત્ર ઉત્પન્ન થાય છે.
યાન્યેતાનીહપદ્મસ્ય કેસરાણિ સમંતતઃ। અસંખ્યેયાઃ પૃથિવ્યાં તે વિવિધાશ્ચૈવ પર્વતાઃ॥૧.૪૦.
કમળના આ રેશા, જે સર્વત્ર ફેલાયેલા છે, એ પૃથ્વી પર અણગણત અને વિવિધ પરવતો છે.
યાનિ પર્ણાનિ પદ્મસ્ય ભૂરિપૂર્વાણિ પાર્થિવ। તે દુર્ગમાઃ શૈલચિતા મ્લેચ્છદેશાઃ પ્રકીર્તિતાઃ॥૧.૪૦.
કમળના અનેક પાંદડીઓ, રાજા, એ દુર્ગમ, પર્વતોથી ભરેલા પ્રદેશો છે, જે મ્લેચ્છ દેશ તરીકે ઓળખાય છે.
યાન્યધોભાગપત્રાણિ તા નિવાસાસ્તુ ભાગશઃ। દૈત્યાનામસુરાણાં ચ પન્નગાનાં ચ પાર્થિવ॥૧.૪૦.
કમળના નીચેના પાંદડીઓ અલગ-અલગ ભાગમાં દૈત્ય, અસુર અને સર્પો માટે નિવાસસ્થાન છે, રાજા.
તેષાં મધ્યેંતરં યત્તુ તદ્રસાતલસંજ્ઞિતમ્। મહાપાતકકર્માણો મજ્જંતે યત્ર માનવાઃ॥૧.૪૦.
આ બધાના મધ્યમાં રસાતલ નામનું પ્રદેશ છે, જ્યાં મોટા પાપ કરનાર મનુષ્યો ડૂબી જાય છે.
ચતુર્દિશાસુ સંખ્યાતાશ્ચત્વારઃ સલિલાકરાઃ। એવં નારાયણસ્યાર્થે મહી પુષ્કર સંભવા॥૧.૪૦.
ચારે દિશામાં ચાર જળાશય ગણવામાં આવ્યા છે; એ રીતે, કમળમાંથી જન્મેલા, નારાયણના હિત માટે પૃથ્વી ઉત્પન્ન થઈ.
પ્રાદુર્ભાવોપ્યયં તસ્માન્નામ્ના પુષ્કરસંજ્ઞિતઃ। એતસ્માત્કારણાદ્યજ્ઞે પુરાણૈઃ પરમર્ષિભિઃ॥૧.૪૦.
એથી એનું પ્રગટ થવું 'પુષ્કર' નામથી ઓળખાય છે; આ કારણથી, યજ્ઞમાં, પ્રાચીન ઋષિઓએ એ નામ રાખ્યું.
યજ્ઞિયૈર્વેદદૃષ્ટાંતૈર્યજ્ઞૈર્યૂપચિતિઃ કૃતા। એવં ભગવતા તેન વિશ્વવ્યાપ્યધરાચિતા॥૧.૪૦.
યજ્ઞવિધિઓ અને વેદમાં દર્શાવેલા ઉદાહરણો દ્વારા યજ્ઞવેદી બનાવવામાં આવી; એ રીતે, ભગવાને સમગ્ર વિશ્વની આધારભૂત રચના કરી.
પર્વતાનાં નદીનાં ચ રચના ચૈવ નિર્મિતા। વિશ્વસ્ય યશ્ચાપ્રતિમપ્રભાવઃ પ્રભાકરા ભો વરુણોમિતદ્યુતિઃ॥૧.૪૦.
પર્વતો અને નદીઓની રચના પણ કરવામાં આવી; અને વિશ્વમાં એની શક્તિ બેઉપમ છે, એ પ્રકાશમાન, સૂર્ય અને વરુણ જેવી તેજવાળી.
શનૈઃ સ્વયંભૂર્વ્યસૃજત્સુષુપ્તં જગન્મયઃ પદ્મનિધિં મહાર્ણવે। વિઘ્નસ્તપસિ સંભૂતો મધુર્નામ મહાસુરઃ॥૧.૪૦.
ધીરે ધીરે, સ્વયંભૂએ, બધું સૂતું હોય ત્યારે, મહાસાગરમાં કમળનો ખજાનો સર્જ્યો; પછી, એની તપસ્યા પરથી મધુ નામનો મહાસુર જન્મ્યો.
તેનૈવ ચ સહોદ્ભૂતો હ્યસુરો નામ કૈટભઃ। તૌ રજસ્તમસોર્ભૂતૌ સંભૂતૌ તામસૌ ગણૌ ॥૧.૪૦.
એ સાથે જ, કૈટભ નામનો બીજો અસુર પણ જન્મ્યો; બંને રજસ અને તમસમાંથી ઉત્પન્ન થઈ, અસુરોના જોડ બની.
એકાર્ણવં જગત્સર્વં ક્ષોભયેતાં મહાબલૌ। દિવ્યરક્તાંબરધરૌ શ્વેતદીપ્તોગ્રદંષ્ટ્રિણૌ॥૧.૪૦.
એ બંને મહાબલવાને, આખા જગતના સાગરને ઉથલાવી દીધો; તેઓ દિવ્ય લાલ વસ્ત્ર પહેરેલા અને સફેદ, તેજસ્વી, ભયાનક દાંતવાળા હતા.
કિરીટમકુટોદગ્રૌ કેયૂરવલયોજ્જ્વલૌ। મહાવિવૃતતામ્રાક્ષૌ પીનોરસ્કૌ મહાભુજૌ॥૧.૪૦.
મોટા મકૂટ અને કિરીટથી શોભતા, તેજસ્વી કંગણ અને બાંગડીથી સજ્જ, વિશાળ તાંબાં જેવા આંખો, પહોળા છાતી અને મજબૂત હાથવાળા.
મહાગિરેઃ સંહનનૌ જંગમાવિવ પર્વતૌ। નવમેઘપ્રતીકાશાવાદિત્યપ્રતિમાનનૌ॥૧.૪૦.
મહાપર્વત જેવા મજબૂત, જીવતા પર્વતની જેમ ચાલતા, નવા વાદળ જેવા દેખાતા, અને સૂર્ય જેવી મૂર્તિવાળા.
વિપુલાભોગકેયૂર કરાભ્યામતિભીષણૌ। પાદસંચારવિન્યાસૈર્વિક્ષિપંતાવિવાર્ણવમ્॥૧.૪૦.
વિશાળ વળાંકવાળા કંગણો હાથમાં, અત્યંત ભયાનક, પગના ચાલ અને હલચાલથી સાગર ઉથલાવી દેતા.
કંપયંતૌ હરિમિવ શયાનં મધુસૂદનમ્। તૌ તત્ર વિચરંતૌ તુ પુષ્કરે વિશ્વતોમુખૌ॥૧.૪૦.
હરિ, મધુસૂદન, જેઓ શયન કરી રહ્યા હતા, તેમને પણ હલાવી નાખતા, એ બંને પુષ્કરમાં ચારે બાજુ ફરતા.
યોગિનાં શ્રેષ્ઠમત્યંતં દીપ્તં દદૃશતુસ્તદા। નારાયણસમાજ્ઞાતં સૃજંતમખિલાઃ પ્રજાઃ॥૧.૪૦.
પછી, તેમણે યોગીઓમાં શ્રેષ્ઠ, અત્યંત તેજસ્વી, નારાયણના આજ્ઞાથી સર્વ પ્રજાઓ સર્જતા બ્રહ્માને જોયા.
દૈવતાનિ ચ વિશ્વાનિ માનસાંશ્ચ સુતાનૃષીન્। તતસ્તાવૂચતુસ્તત્ર બ્રહ્માણમસુરોત્તમૌ॥૧.૪૦.
દેવતાઓ, સર્વ વિશ્વો અને મનથી જન્મેલા પુત્રો તથા ઋષિઓને પણ જોયા; પછી એ બંને મહાસુરોએ ત્યાં બ્રહ્માને કહ્યું.
દુષ્ટૌ યુયુત્સૂ સંક્રુદ્ધૌ ક્રોધવ્યાકુલિતેક્ષણૌ। કસ્ત્વં પુષ્કરમધ્યસ્થઃ સિતોષ્ણીષશ્ચતુર્ભુજઃ॥૧.૪૦.
દુષ્ટ, યુદ્ધ માટે તત્પર, ક્રોધથી ભરેલા, આંખોમાં ગુસ્સો, કહ્યું: 'તુ કોણ છે, પુષ્કરના મધ્યમાં બેઠેલા, સફેદ પાગડી અને ચાર હાથવાળા?'
આવામગણયન્મોહાદાસ્સે ત્વં વિગતસ્પૃહઃ। એહ્યાગચ્છાવયોર્યુદ્ધં દેહિ ત્વં કમલોદ્ભવ॥૧.૪૦.
'તુ અમને અવગણીને, મોહમાં બેઠો છે, તુ નિરલોભ છે; આવ, અમારું યુદ્ધ સ્વીકાર—કમળમાંથી જન્મેલા, અમને યુદ્ધ આપ.'
આવાભ્યાં પરમેશાભ્યામશક્તઃ સ્થાતુમર્ણવે। તત્ર કશ્ચ ભવેત્તુભ્યં યેન ચાત્ર નિયોજિતઃ॥૧.૪૦.
'અમારી સામે, તુ સાગરમાં રહી શકતો નથી; અહીં તારા માટે કોણ છે, જેણે તને નિમણૂક કર્યો છે?'
કઃ સ્રષ્ટા કશ્ચ તે ગોપ્તા કેન નામ્નાભિધીયતે। બ્રહ્મોવાચ। ઈશ્વરઃ પ્રોચ્યતે લોકે વિષ્ણુશ્ચાનંતશક્તિધૃત્॥૧.૪૦.
'કોણ સર્જનહાર છે, કોણ તારો રક્ષક છે, અને કયા નામથી ઓળખાય છે?' બ્રહ્માએ કહ્યું: 'લોકમાં એને ઈશ્વર કહે છે, અને અનંત શક્તિ ધરાવનાર વિષ્ણુ.'
તત્સકાશાત્તુ જાતં માં સ્રષ્ટારમવગચ્છતમ્। મધુકૈટભા ઊચતુઃ। નાવયોઃ પરમં લોકે કિંચિદસ્તિ મહામુને॥૧.૪૦.
'એના પાસેથી હું જન્મ્યો છું; મને સર્જનહાર જાણો.' મધુ અને કૈટભે કહ્યું: 'વિશ્વમાં અમથી ઉપર કશું નથી, મહામુનિ.'
આવાભ્યાં ચ્છાદ્યતે વિશ્વં તમસા રજસા ચ વૈ। રજસ્તમોમયાવાવામૃષીણામતિલંઘિનૌ॥૧.૪૦.
અમે બંને, રજસ અને તમસથી બનેલા, આખું વિશ્વ અંધકાર અને ઉગ્ર ભાવથી ઢાંકી દઈએ છીએ; અમારું પ્રભુત્વ તો ઋષિઓને પણ પાર કરે છે.
ધર્મ શીલં ચ્છાદયન્તૌ નાશકૌ સર્વદેહિનામ્। આવાભ્યાં યુજ્યતે લોકો દુસ્તરાભ્યાં યુગે યુગે॥૧.૪૦.
અમે ધર્મ અને સારા વર્તનને છુપાવી દઈએ છીએ, અને બધા જીવાતમાઓ માટે અમને હરાવવું અશક્ય છે; દરેક યુગમાં દુનિયા અમારાથી બંધાયેલી રહે છે.
આવામર્થશ્ચ કામશ્ચ યજ્ઞસ્સર્વપરિગ્રહઃ। સુખં યત્ર મદો યત્ર યત્ર શ્રીઃ કીર્તિરેવ ચ॥૧.૪૦.
અમે ધન અને ઇચ્છા, યજ્ઞ, તમામ સંપત્તિ છીએ; જ્યાં આનંદ, મદ, લક્ષ્મી કે કીર્તિ હોય છે, ત્યાં અમે હાજર છીએ.
યેષાં યત્કાંક્ષિતં કિંચિત્તત્તદાવાં વિચિંતય। બ્રહ્મોવાચ। આવાભ્યાં સંહતૌ દૃષ્ટ્વા યુવાં પૂર્વં પરાજિતૌ॥૧.૪૦.
જે કોઈને જે કંઈ ઈચ્છા હોય, એ અમે વિચારીએ છીએ; બ્રહ્માએ કહ્યું: પહેલાં, જ્યારે તમે બંને એક થયા હતા, ત્યારે પરાજય થયો હતો.