અપશ્યદ્દેવકુક્ષિસ્થાન્યજ્ઞસ્થાન્શતશો દ્વિજાન્। સદ્વૃત્તમાશ્રિતાઃ સર્વે વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ1.39.
તેને દેવના પેટમાં અનેક યજ્ઞ સ્થળો અને અનેક દ્વિજ લોકો દેખાયા; બધા વર્ગો, બ્રાહ્મણ આગેવાન, સદાચારમાં સ્થિર હતા.
ચત્વાર આશ્રમાઃ સમ્યગ્યથાપૂર્વં વિલોકિતા। એવં વર્ષશતં સાગ્રં માર્કંડેયેન ધીમતા
તેને ચાર આશ્રમો પહેલા જેવું જ દેખાયા; આ રીતે, બુદ્ધિમાન માર્કંડેયે સો વર્ષથી વધુ સમય વિતાવ્યો.
ચરતા પૃથિવી સર્વા તત્કુક્ષૌ હિ સમીક્ષ્યતે। તતઃ કદાચિદથ વૈ પુનઃ કુક્ષેર્વિનિર્ગતઃ
પૃથ્વી પર ફરતા, તે આખું જગત એ પેટમાં જ જોઈ શક્યો; પછી, એક સમયે, તે ફરી પેટમાંથી બહાર આવ્યો.
સુપ્તં ન્યગ્રોધશાખાય ાંબાલમેકં નિરીક્ષ્ય ચ। તથૈવૈકાર્ણવજલે નીહારેણાવૃતાંતરે
તેને વટના ડાળ પર સૂતો બાળક અને એક જ સમુદ્ર, ચારેય બાજુ ધુમ્મસથી ઢંકાયેલો, દેખાયો.
અવ્યક્તક્રીડિતે લોકે સર્વભૂતવિવર્જિતે। સ મુનિર્વિસ્મયાવિષ્ટઃ કૌતૂહલસમન્વિતઃ
જગતમાં રમણ અદૃશ્ય અને બધા જીવ અણહાં, એ મુનિ આશ્ચર્ય અને કૌતુકથી ભરાઈને જોઈ રહ્યો.
બાલમાદિત્યસંકાશં ન શક્નોત્યભિવીક્ષિતુમ્। સોપ્યચિંતયદેકાંતે સ્થિત્વા સલિલસન્નિધૌ
તે બાળક, સૂર્ય જેવો તેજસ્વી, તેને જોઈ શકતો નહોતો; પાણી પાસે એકાંતમાં ઊભો રહી વિચારતો રહ્યો.
પૂર્વદૃષ્ટમિદં મેને શંકિતો દેવમાયયા। અગાધે સલિલે શેતે માર્કંડેયઃ સવિસ્મયઃ
તે વિચાર્યો: 'આ તો મેં પહેલા જોયું હતું,' અને દેવની માયા હોવાની શંકા કરી; માર્કંડેય આશ્ચર્યથી ઊંડા પાણીમાં સૂતો રહ્યો.
પૂર્વવત્તમથો દ્રષ્ટુમવ્રજત્ત્રસ્તલોચનઃ। સ તસ્મૈ ભગવાનાહ સ્વાગતો બાલ ભો ઇતિ
પહેલાં જેવું જ, તે જોવા માટે ડરેલી આંખે આગળ ગયો; અને ભગવાને તેને કહ્યું: 'સ્વાગત છે, બાળક.'
બભાષે મેઘતુલ્યેન સ્વરેણ પુરુષોત્તમઃ। માર્કંડેય ન ભેતવ્યમાગચ્છસ્વ મમાંતિકમ્
પુરુષોત્તમ ભગવાને મેઘ સમાન અવાજે કહ્યું: 'માર્કંડેય, ડરશો નહીં. મારા નજીક આવો.'
માર્કંડેય ઉવાચ। કો નામ્ના કીર્તયતિ માં કુર્વન્પરિભવં મમ। દિવ્યવર્ષસહસ્રાખ્યં ધર્ષયંશ્ચૈવ મે વયઃ
માર્કંડેયે કહ્યું: 'કોણ છે જે મને નામથી બોલાવે છે, મારી અવગણના કરે છે અને મારા દિવ્ય, હજાર વર્ષના વયને પડકારે છે?'
ન હ્યેષ ચ સદાચારો દેવેષ્વપિ મમોચિતઃ। માં બ્રહ્માપિ હિ સસ્નેહો દીર્ઘાયુરિતિ ભાષતે
આવું વર્તન તો દેવો વચ્ચે પણ મારા માટે યોગ્ય નથી; બ્રહ્મા પણ મને પ્રેમથી લાંબુ આયુષ્ય ધરાવતો કહે છે.
કસ્તપોઘોરમાસાદ્ય મમાદ્ય ત્યક્તજીવિતઃ। માર્કંડેયેતિ મામુક્ત્વા મૃત્યુમીક્ષિતુમર્હસિ
કોણ છે, જેણે ભયાનક તપ પ્રાપ્ત કરીને આજે માર્કંડેય કહીને મારી જીવિતી છોડી છે અને મારી મૃત્યુ જોવા ઈચ્છે છે?
એવં પ્રક્ષુભિતઃ ક્રોધાન્માર્કંડેયો મહામુનિઃ। તદૈનં ભગવાન્ભૂયો બભાષે મધુસૂદનઃ
આ રીતે, ક્રોધથી ઉશ્કેરાઈને મહામુનિ માર્કંડેયે બોલ્યો; પછી ભગવાન મધુસૂદનએ તેને ફરીથી કહ્યું.
શ્રીભગવાનુવાચ। અહં તે જનકો વત્સ હૃષીકેશઃ પિતા ગુરુઃ। આયુઃ પ્રદાતા પૌરાણઃ કિં માં ત્વં નોપસર્પસિ
શ્રી ભગવાને કહ્યું: 'હું તારો પિતા છું, બાળક, હૃષીકેશ છું, તારો ગુરુ છું; હું પુરાતન આયુષ્ય આપનાર છું—તમે મારા નજીક કેમ આવતા નથી?'
માં પુત્રકામઃ પ્રથમં ત્વત્પિતાંગિરસો મુનિઃ। પૂર્વમારાધયામાસ તપસ્તીવ્રં સમાશ્રિતઃ
પુત્રની ઈચ્છા રાખીને, તારા પિતા અંગિરસ મુનિએ સૌથી પહેલા મને કઠોર તપ કરવું શરૂ કર્યું હતું.
તં દૃષ્ટ્વા ઘોરતપસં ત્રિદશોત્તમતેજસમ્। દત્તવાંસ્ત્વામહં પુત્રં મહર્ષિમમિતૌજસમ્
તે મહાન તપસ્વીને, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ તેજથી ચમકતા જોઈને, મેં તેને તને પુત્ર રૂપે આપ્યો, અપરિમિત શક્તિ ધરાવતો મહર્ષિ.
કસ્સમુત્સહતે ચાન્યો યોગિભૂતાત્મગાત્મકમ્। દ્રષ્ટુમેકાર્ણવગતં ક્રીડંતં યોગમાયયા
યોગી જેનું મન પરમાત્મા સાથે એક થઈ ગયું છે, એ સિવાય બીજું કોણ તને એક જ મહાસાગરમાં યોગમાયાથી રમતા જોઈ શકે?
તતઃ પ્રહૃષ્ટહૃદયો વિસ્મયોત્ફુલ્લલોચનઃ। મૂર્ધ્નિ બદ્ધાંજલિપુટો માર્કંડેયો માહાતપાઃ
પછી મહાતપા માર્કંડેય, આનંદથી ભરેલા હૃદય અને આશ્ચર્યથી ફાટેલા આંખો સાથે, માથા પર હાથ જોડીને ઊભા રહ્યા.
નામગોત્રે તુ સંપ્રોચ્ય દીર્ઘાયુર્લોકપૂજિતઃ। તસ્મૈ ભગવતે ભક્ત્યા નમસ્કારમથાકરોત્
પોતાનું નામ અને કુળ કહી, લાંબુ આયુષ્ય ધરાવતો અને લોકમાં પૂજિત, તેણે ભક્તિથી ભગવાનને વંદન કર્યું.
માર્કંડેય ઉવાચ। ઇચ્છામિ તત્ત્વતો જ્ઞાતુમિમાં માયાં તવાનઘ। યદેકાર્ણવમધ્યસ્થઃ શેષે ત્વં બાલરૂપવાન્
માર્કંડેયે કહ્યું: હે નિર્દોષ, હું તારી આ માયા સાચી રીતે જાણવી ઈચ્છું છું—કે કેવી રીતે તું એક જ સાગરમાં બાળક રૂપે વસે છે.
કિં સંજ્ઞશ્ચૈવ ભગવાન્લોકે વિજ્ઞાયસે પ્રભો। તર્કયેહં મહાત્માનં કો હ્યન્યઃ સ્થાતુમર્હસિ
હે ભગવાન, તું દુનિયામાં કયા નામથી ઓળખાય છે? હું વિચારું છું કે તારા સિવાય બીજું કોણ આ રીતે રહી શકે?
શ્રીભગવાનુવાચ। અહં નારાયણો બ્રહ્મન્સર્વભૂતવિનાશનઃ। અહં સહસ્રશીર્ષાસ્યઃ સહસ્રપદસંયુતઃ
ભગવાને કહ્યું: હું નારાયણ છું, હે બ્રાહ્મણ, સર્વ જીવનો વિનાશક; હું હજારો માથા અને ચહેરા ધરાવું છું, હજારો પગ ધરાવું છું.
આદિત્યવર્ણઃ પુરુષો મુખે બ્રહ્મમયો હ્યહમ્। અહમગ્નિર્હવ્યવહઃ સપ્તસપ્તિભિરન્વિતઃ
હું સૂર્ય જેવો રંગ ધરાવતો પુરુષ છું, મારા મુખમાં બ્રહ્મથી ભરેલો છું; હું અગ્નિ છું, હવન લઈ જનાર, સાત સાત સાથે.
અહમિંદ્રપદઃ શક્ર ૠતૂનાં પરિવત્સરઃ। અહં યોગિષુ સાંખ્યાખ્યો યુગાંતાવર્ત એવ ચ
હું ઇન્દ્રનું સ્થાન છું, શક્ર છું; ઋતુઓમાં વર્ષ છું; યોગીઓમાં સંખ્ય તરીકે ઓળખાય છું; યુગના અંતનો ચક્ર પણ હું છું.
અહં સર્વાણિ સત્વાનિ દૈવતાન્યખિલાનિ ચ। ભુજગાનામહં શેષસ્તાર્ક્ષ્યોઽહં સર્વપક્ષિણામ્
હું બધા જીવ અને બધા દેવતાઓ છું; સાપોમાં હું શેષ છું; બધા પક્ષીઓમાં હું તાક્ષ્ય (ગરુડ) છું.
કૃતાંતઃ સર્વભૂતાનાં વિજ્ઞેયઃ કાલસંજ્ઞિતઃ। અહં ધર્મસ્તપશ્ચાહં સર્વાશ્રમનિવાસિનામ્
હું બધા જીવનો અંત છું, સમય તરીકે ઓળખાય છું; હું ધર્મ છું અને બધા આશ્રમવાસીઓમાં તપ પણ હું છું.
અહં દયા પરોધર્મઃ ક્ષીરોદોહં મહાર્ણવઃ। યત્સત્યં તત્પરં ત્વેક અહમેવ પ્રજાપતિઃ
હું દયા છું, શ્રેષ્ઠ ધર્મ છું; હું ક્ષીર સાગર, મહાન સમુદ્ર છું; જે સત્ય છે, એમાં શ્રેષ્ઠ હું છું, અને પ્રજાપતિ પણ હું છું.
અહં સાંખ્યમહં યોગો હ્યહં તત્પરમં પદમ્। અહમિજ્યા ક્રિયા ચાહમહં વિદ્યાધિપઃ સ્મૃતઃ
હું સંખ્ય છું, હું યોગ છું, હું એ પરમ સ્થાન છું; હું યજ્ઞ અને ક્રિયા છું, અને જ્ઞાનનો અધિપતિ તરીકે ઓળખાય છું.
અહં જ્યોતિરહં વાયુરહં ભૂમિરહં જલમ્। આકાશોહં સમુદ્રાશ્ચ નક્ષત્રાણિ દિશો દશ
હું પ્રકાશ છું, હું પવન છું, હું ધરતી છું, હું પાણી છું; હું આકાશ, સમુદ્રો, તારાઓ અને દસ દિશાઓ છું.
અહં વર્ષમહં સોમઃ પર્જન્યોહમહં રવિઃ। અહં પુરાણં પરમં તથૈવાહં પરાયણમ્
હું વરસાદ છું, હું સોમ છું, હું વાદળ છું, હું રવિ છું; હું પ્રાચીન, પરમ અને અંતે આશ્રય પણ છું.