ન ચૈવ કશ્ચિદવ્યક્તં વ્યક્તો વેદિતુમર્હતિ। કશ્ચૈષ પુરુષો નામ કિં યોગઃ કશ્ચ યોગવાન્
કોઈ પણ વ્યક્તિ અપ્રગટ કે પ્રગટને જાણી શકતો નથી; આ કોણ છે, આ યોગ શું છે, અને કોણ યોગી છે?
ન પૃષ્ઠે નૈવમભિતો નૈવ પાર્શ્વે ન ચાગ્રતઃ। કશ્ચિદ્વિજ્ઞાયતે તસ્ય દૃશ્યતે દેવસત્તમઃ
પાછળ, આસપાસ, બાજુએ કે આગળ—કોઈ પણ તેને જાણી શકતો નથી; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન દર્શન આપે છે.
નભઃ ક્ષિતિં પવનમપઃ પ્રકાશનં પ્રજાપતિં ભુવનધરં સુરેશ્વરમ્। પિતામહં શ્રુતિનિલયં મુનિં પ્રભું સમાપયઞ્છયનમરોચયત્પ્રભુઃ
આકાશ, ધરતી, પવન, જળ, પ્રકાશ, પ્રજાપતિ, જગતને ધારણ કરનાર, દેવોના સ્વામી, પિતામહ, વેદોનું નિવાસ, મુનિ, અને પ્રભુ—એ બધાંને એક કરી, ભગવાને વિશ્રાંતિ સ્થાન રચ્યું.
એવમેકાર્ણવીભૂતે શેતે લોકે મહાદ્યુતિઃ। પ્રચ્છાદ્ય સલિલેનોર્વીં હંસો નારાયણાય તે
આ રીતે, જ્યારે આખું જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું, તો મહા તેજસ્વી ભગવાન પાણીથી ધરતીને ઢાંકી, સુઈ રહ્યા; હંસ રૂપે, તમારા માટે, એ નારાયણ છે.
મહતો રજસો મધ્યે મહાર્ણવસમસ્ય વૈ। વારિજાક્ષો મહાબાહુરક્ષયં બ્રહ્મ યદ્વિદુઃ
મહા અંધકારના મધ્યમાં, વિશાળ મહાસાગરમાં, કમળની આંખો અને મહા બાહુ ધરાવનાર, જે અવિનાશી બ્રહ્મ છે, જેમ વિદ્વાન જાણે છે.
આત્મરૂપસરૂપેણ તમસા સંવૃતઃ પ્રભુઃ। મનઃ સાત્વિકમાદાય યત્ર તત્સત્વમાહિતં
પ્રભુ, પોતાના આત્મરૂપથી અંધકારમાં આવરી લેવાયેલા, સાત્વિક મનને ધારણ કરે છે, જ્યાં એ તત્વ સ્થાપિત છે.
યથાતથ્યં પરં જ્ઞાનં ભૂતાય બ્રહ્મણે તતઃ। રહસ્યં ચ તથોદ્દિષ્ટં યથોપનિષદાં સ્મૃતમ્
એ રીતે, સાચું અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન બ્રહ્માને આપવામાં આવ્યું; અને રહસ્ય પણ એ રીતે જણાવાયું, જેમ ઉપનિષદોમાં યાદ કરવામાં આવે છે.
પુરુષો યજ્ઞ ઇત્યેતત્પરમં પરિકીર્તિતમ્। યશ્ચાન્યઃ પુરુષાખ્યઃ સ્યાત્સ એવ પુરુષોત્તમઃ
પુરુષ જ યજ્ઞ છે, એમ શ્રેષ્ઠ રીતે જણાવાયું છે; અને જે બીજું 'પુરુષ' કહેવાય છે, એ જ પુરુષોત્તમ છે.
યે ચ યજ્ઞકરા વિપ્રા યે ૠત્વિજ ઇતિ સ્મૃતાઃ। અસ્માદેવ પુરા ભૂતા વક્ત્રેભ્યઃ શ્રૂયતે તથા
જે બ્રાહ્મણો યજ્ઞ કરે છે અને જેમને ઋત્વિજ કહેવાય છે, તેઓ પહેલાં એ જ મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા, એવું સાંભળવામાં આવે છે.
બ્રહ્માણં પ્રથમં વક્ત્રાદુદ્ગાતારં ચ સામગં। હોતારં ચ તથાદ્ધ્વર્યું બાહુભ્યામસૃજત્પ્રભુઃ
પ્રભુએ પ્રથમ મુખમાંથી બ્રાહ્મણ, ઉદ્ગાતા, સામગ, હોતા અને બાહુમાંથી અધ્વર્યુ ઉત્પન્ન કર્યા.
બ્રહ્માણં બ્રાહ્માણાચ્છંસિ સ્તોતારૌ ચૈવ સર્વશઃ। મેઢ્રાચ્ચ મૈત્રાવરુણં પ્રતિષ્ઠાતારમેવ ચ
બ્રાહ્મણ, બ્રાહ્મણા, છાંસી અને બધા સ્તોતાઓ, તેમજ મેઢ્રમાંથી મૈત્રાવરુણ અને પ્રતિષ્ઠાતા ઉત્પન્ન થયા.
ઉદરાત્પ્રતિહર્તારં પોતારં ચૈવ પાર્થિવ। પાણિભ્યામથ ચાગ્નીધ્રમુન્નેતારં ચ યાજુષમ્
ઉદરમાંથી પ્રતિહર્તા અને પોતૃ, અને પછી હાથમાંથી અગ્નીધ્ર અને યાજ્ઞિક ઉન્નેતૃ ઉત્પન્ન થયા.
અચ્છાવાકમથોરુભ્યાં સુબ્રહ્મણ્યં ચ સામગમ્। એવમેવં સ ભગવાન્ષોડશૈતાન્જગત્પતિઃ
ઉરૂમાંથી અચ્છાવાક અને સામગ સુબ્રહ્મણ્ય ઉત્પન્ન થયા; આ રીતે જગતના સ્વામી ભગવાને આ સોળ પુરૂષો બનાવ્યા.
સ્વયંભૂઃ સર્વયજ્ઞાનામૃત્વિજોઽસૃજદુત્તમાન્। તદા ચૈષ મહાયોગી પુરુષો યજ્ઞસંજ્ઞિતઃ
સ્વયંભૂએ બધા યજ્ઞો માટે શ્રેષ્ઠ ઋત્વિજ ઉત્પન્ન કર્યા; ત્યારે એ મહા યોગી, યજ્ઞ નામે પુરુષ, હાજર હતો.
વેદાશ્ચૈવ તથા સર્વે સહાંગોપનિષત્ક્રિયાઃ। સ્વપિત્યેકાર્ણવે ચૈવ યદાશ્ચર્યમભૂત્પુરા
અને એ સમયે બધા વેદો, તેમના અંગો, ઉપનિષદો અને ક્રિયાઓ પણ, એક જ સમુદ્રમાં ભગવાનની નિદ્રા દરમિયાન, અદભુત રીતે હાજર હતા.
શ્રૂયતાં તુ તદા વિપ્રો માર્કંડેયઃ કુતૂહલાત્। ગીર્ણો ભગવતા તેન કુક્ષાવાસીન્મહામુનિઃ
હવે સાંભળો: ત્યારે મહામુનિ માર્કંડેય, જિજ્ઞાસાથી, ભગવાન દ્વારા ગળી લેવાયા અને તેમના પેટમાં નિવાસ કરતા હતા.
બહુવર્ષસહસ્રાયુસ્તસ્યૈવ વરતેજસઃ। અટંસ્તીર્થપ્રસંગેન પૃથિવીતીર્થગોચરઃ
માર્કંડેયને અનેક હજાર વર્ષનું આયુષ્ય અને મહાન તેજ મળ્યું હતું; તેઓ પવિત્ર તીર્થોમાં ફરતા, પૃથ્વીના તીર્થોનું દર્શન કરતા.
આશ્રમાણિ ચ પુણ્યાનિ દેવતાયતનાનિ ચ। દેશાદ્રાષ્ટ્રાણિ ચિત્રાણિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ
તેમણે પવિત્ર આશ્રમો, દેવતાઓના નિવાસસ્થાનો અને વિવિધ ચમત્કારિક પ્રદેશો, રાજ્યો અને પ્રાચીન સ્થળો જોયા.
જપહોમપરાઃ શાંતાસ્તપોભિરમલાઃ સ્મૃતાઃ। માર્કંડેયસ્તતસ્તસ્ય શનૈર્વક્ત્રાદ્વિનિર્ગતઃ
જે લોકો જપ અને હોમમાં તત્પર, શાંતિથી અને તપથી શુદ્ધ હતા, તેમનું સ્મરણ થયું; પછી માર્કંડેય ધીમે ધીમે ભગવાનના મુખમાંથી બહાર આવ્યા.
નિષ્ક્રામન્તં ન ચાત્માનં જાનીતે દેવમાયયા। નિષ્ક્રમ્ય તસ્ય ઉદરાદેકાર્ણવમથો જગત્
બહાર આવતા સમયે, દેવમાયાથી તેઓ પોતાને ઓળખી શક્યા નહીં; પેટમાંથી બહાર આવીને, એક જ સમુદ્ર અને જગત જોયું.
સર્વતસ્તમસાછન્નં માર્કંડેયોન્વવૈક્ષત। તસ્યોત્પન્નં ભયં તીવ્રં વ્યત્યયં ચાત્મજીવિતમ્
માર્કંડેયે ચારે બાજુ અંધકારથી ઢંકાયેલું બધું જોયું; તેમને તીવ્ર ભય અને પોતાના જીવન માટે ચિંતા થઈ.
દેવદર્શનસંહૃષ્ટો વિસ્મયં પરમં ગતઃ। સોઽચિંતયદમોઘાત્મા માર્કંડેયોથ શંકિતઃ
દેવના દર્શનથી આનંદિત થઈ, તેઓ પરમ આશ્ચર્યમાં મગ્ન થયા; એ અવિનાશી આત્માવાળા માર્કંડેય પછી સંશયમાં પડ્યા.
કિં નુ સ્યાચ્ચિત્તસંમોહઃ કિં નુ સ્વપ્નોનુભૂયતે। વ્યક્તમન્યતરો ભાવ એતયોર્ભવિતા મમ
શું મનમાં ભ્રમ છે? કે શું હું સ્વપ્ન અનુભવી રહ્યો છું? સ્પષ્ટ છે કે આ બંનેમાંથી એક સ્થિતિ મને થઈ રહી છે.
ન હિ સ્વપ્નો હ્યયં સત્યયુક્તં યત્સત્યમર્હતિ। નષ્ટચંદ્રાર્કપવનો નષ્ટપર્વતભૂતલઃ
પણ આ સ્વપ્ન નથી, કારણ કે એ સત્ય સાથે જોડાયેલું છે, અને સત્યને યોગ્યતા છે; ચાંદ્ર, સૂર્ય, પવન, પર્વતો અને પૃથ્વી બધું અદૃશ્ય થઈ ગયું છે.
કતમઃ સ્યાદયં લોક ઇતિ શોકમુપાગતઃ। દદર્શ ચાપિ પુરુષં સ્વપંતં પર્વતોપમમ્
આ કયું જગત હશે? એમ વિચારીને તેઓ દુઃખમાં ડૂબી ગયા; અને એક પર્વત જેવો વિશાળ પુરુષ નિદ્રામાં પડેલો જોયો.
સલિલેઽધમથો મગ્નં જીમૂતમિવ સાગરે। તપંતમિવ તેજોભિરામુક્તશશિભાસ્કરમ્
પાણીમાં ડૂબેલો અને મગ્ન, સમુદ્રમાં વાદળ જેવો, તેજથી ઝળહળતો, ચાંદ્ર અને સૂર્યને પ્રકાશિત કરતો.
ગાંભીર્યાત્સાગરમિવ ભાસમાનમ્મવૌજસા। દેવં દ્રષ્ટુમિહાયાતઃ કો ભવાનિતિ વિસ્મયાત્
સમુદ્ર જેવી ઊંડાઈ અને તેજસ્વી શક્તિથી ભરપૂર, તે આશ્ચર્યથી વિચારતો રહ્યો: 'તમે કોણ છો, જે અહીં દેવને જોવા આવ્યા છો?'
તથૈવ ચ મુનિઃ કુક્ષિં પુનરેવ પ્રવેશિતઃ। સંપ્રવિષ્ટઃ પુનઃ કુક્ષિં માર્કંડેયઃ સવિસ્મયમ્
પછી, પહેલા જેવું જ, મુનિ ફરીથી પેટમાં પ્રવેશી ગયો; માર્કંડેય આશ્ચર્યથી ફરી પેટમાં ગયો.
તથૈવ ચ પુનર્ભૂયો વિજાનન્સ્વપ્નદર્શનમ્। સ તથૈવ યથાપૂર્વં પૃથિવીમટતે વનમ્
અને ફરી, સ્વપ્ન જેવી દૃશ્યતા સમજીને, તે પૃથ્વી અને વનમાં પહેલા જેવું જ ફરતો રહ્યો.
પુણ્યતીર્થજલોપેતં વિવિધાન્યાશ્રમાણિ ચ। ક્રતુભિર્યજમાનાંશ્ચ સમાપ્તગુરુદક્ષિણૈઃ
તેને પવિત્ર તીર્થોના પાણીથી ભરેલા વિવિધ આશ્રમો અને ક્રતુ કર્યા પછી ગુરુને દક્ષિણ આપી ચૂકેલા યજમાનો દેખાયા.