તતઃ પીત્વાર્ણવાન્સર્વાન્નદીકૂપાંશ્ચ સર્વતઃ। પર્વતાનાં ચ સલિલં સર્વમાદાય યોગવિત્1.39.
પછી, બધા સમુદ્રો, નદીઓ અને કૂવોનું પાણી પી લઈ, પર્વતોનું પાણી પણ યોગજ્ઞાનથી લઈ લે છે.
ભૂત્વા ચૈવ સ હસ્તાર્ચિર્મહીં ભિત્વા રસાતલે। રમતે જલમાદાય પિબન્રસમનુત્તમં
પછી, અગ્નિ જેવા હાથથી પૃથ્વીને ભેદી, પાતાળમાં જઈ, શ્રેષ્ઠ રસનું જલ પીવા આનંદ મેળવે છે.
મૂર્ત્તામૂર્ત્તે તદન્યચ્ચ યદસ્તિ પ્રાણિષુ ધ્રુવં। તત્સર્વમરવિંદાક્ષ આદત્તે પુરુષોત્તમઃ
પ્રગટ અને અપ્રગટ, અને જે કંઈ જીવોમાં છે, એ બધું કમલનેત્ર, સર્વોત્તમ પુરુષ ગ્રહણ કરે છે.
વાયુશ્ચ બલવાન્ભૂત્વા વિધુન્વાનોઽખિલં જગત્। પ્રાણાપાનં સમાસાદ્ય વાયુના ક્રમતે હરિઃ
પોતે શક્તિશાળી વાયુ બની, આખા જગતને હલાવી, પ્રાણ અને અપાનને પકડી, હરિ સર્વત્ર વિહરે છે.
તતો દેવગણાનાં ચ સર્વેષાં ચૈવ દેહિનામ્। પંચેંદ્રિયગુણાસ્સર્વે ભૂતાન્યેવ ચ યાનિ ચ
પછી, બધા દેવગણ અને બધા શરીરધારી જીવોમાં, પાંચ ઇન્દ્રિયોના ગુણો અને જે પણ ભૂત છે—
ઘ્રેયં ઘ્રાણં શરીરં ચ પૃથિવીસંશ્રિતા ગુણાઃ। લોકયાત્રા ભગવતા મુહૂર્તેન વિનાશિતા
ઘ્રાણના વિષય, નાક, શરીર અને પૃથ્વી આધારિત ગુણો—આ બધું ભગવાન એક ક્ષણે, લોકની યાત્રા સાથે, નાશ કરે છે.
જિહ્વારસશ્ચ સ્નેહશ્ચ સંશ્રિતાઃ સલિલે ગુણાઃ। રૂપં ચક્ષુર્વિભાગશ્ચ નેત્ર જ્યોતિઃ શ્રિતા ગુણાઃ
જીભનો સ્વાદ અને સ્નેહ, જળ આધારિત ગુણો; રૂપ, દૃષ્ટિ અને આંખની પ્રકાશ, અગ્નિ આધારિત ગુણો—
સ્પર્શઃ પ્રાણશ્ચ ચેષ્ટા ચ પવનં સંશ્રિતા ગુણાઃ। શબ્દઃ શ્રોત્રે ચ શ્રવણં ગગનં સંશ્રિતા ગુણાઃ
સ્પર્શ, શ્વાસ અને ચળવળ, વાયુ આધારિત ગુણો; અવાજ, કાન અને શ્રવણ, આકાશ આધારિત ગુણો—
મનો બુદ્ધિશ્ચ ચિત્તં ચ ક્ષેત્રજ્ઞં ચેતિ સંશ્રિતાઃ। પરેણ પરમેષ્ઠી ચ હૃષીકેશમુપાશ્રિતાઃ
મન, બુદ્ધિ, ચિત્ત અને ક્ષેત્રજ્ઞ—all supreme-based; અને પરમેશ્વર, હૃષીકેશ એ બધાનો આશ્રય છે.
તતો ભગવતસ્તસ્ય રશ્મિભિઃ પરિવારિતાઃ। વાયુના પરિનુન્નાશ્ચ ભૂમિશાખામુપાશ્રિતાઃ
પછી, ભગવાનના કિરણોથી ઘેરાયેલા અને વાયુથી દબાયેલા, એ બધા પૃથ્વીની શાખામાં આશ્રય લે છે.
તેષાં સંહરણોદ્ભૂતઃ પાવકઃ શતધા જ્વલન્। પ્રદહન્નખિલં વિશ્વં વૃત્તઃ સંવર્ત્તકોઽનલઃ
તેમના વિલયથી એક અગ્નિ ઉત્પન્ન થયો, જે અનેક રીતે ધધકે છે અને આખા વિશ્વને બળી નાખે છે; એ અગ્નિ સર્વનાશક બની ગયો.
સપર્વતદ્રુમાન્ગુલ્માન્લતાવલ્લીસ્તૃણાનિ ચ। વિમાનાનિ ચ દિવ્યાનિ પુરાણિ વિવિધાનિ ચ
પર્વતો, વૃક્ષો, ઝાડીઓ, લતાઓ, વેલીઓ, ઘાસ અને એ સાથે જ સ્વર્ગીય મહલ અને જુદા જુદા પ્રાચીન બાંધકામો—
યાનિ ચાશ્રયણીયાનિ સર્વાણ્યપ્યદહદ્ભૃશમ્। ભસ્મીકૃત્ય તુ તાન્સર્વાંલ્લોકાન્લ્લોકગુરોર્ગુરુઃ
જે બધાં આશ્રયસ્થાન હતા, એ બધાંને તે જોરથી બળી નાખે છે; અને બધાંને ભસ્મ બનાવી, લોકગુરુએ બધા લોકોને નાશ કરી નાખ્યા.
સ ભૂતિં ધારયામાસ યુગાંતે લોકસંભવામ્। સહસ્રવૃષ્ટિઃ શતધા ભૂત્વા કૃષ્ણો મહાઘનઃ
યુગના અંતે ઉત્પન્ન થયેલી ભૂતિને તેણે સંભાળી રાખી; અને હજારો રીતે વરસતા, એક વિશાળ કાળાં વાદળ બની ગયો.
દિવ્યતોયેન હવિષા તર્પયામાસ મેદિનીં। તતઃ ક્ષીરનિકાશેન સ્વાદુના પરમાંભસા
દિવ્ય જળથી, હવન સમાન અર્પણ કરીને, તેણે ધરતીને તૃપ્ત કરી; પછી દૂધ જેવું, સ્વાદિષ્ટ અને શ્રેષ્ઠ જળ આપ્યું.
શિશિરેણ ચ પુણ્યેન મહીનિર્વાણમાગમત્। તેન તોયેન સંપૃક્તા પયસ્સાધર્મ્યતો ધરા
શીતળ અને પવિત્ર જળથી ધરતીને શાંતિ મળી; એ જળથી ભીંજાઈ, ધરતી દૂધ જેવી બની ગઈ.
એકાર્ણાવજલીભૂતા સર્વસત્વવિવર્જિતા। મહાસત્વાન્યપિ વિભું પ્રવિષ્ટાન્યમિતૌજસં
એક જ મહાસાગર બની, જ્યાં કોઈ જીવ નથી; એમાં મહાન આત્માઓ પણ, અનંત શક્તિ ધરાવતા ભગવાનમાં વિલય પામ્યા.
નષ્ટાર્કપવનાકાશે સૂક્ષ્મે જગતિ સંવૃતે। સંશોષમાત્મના કૃત્વા સમુદ્રાણાં ચ દેહિનઃ
સૂર્ય, પવન અને આકાશ નષ્ટ થઈ ગયા, સૂક્ષ્મ જગત છુપાઈ ગયું; તેણે પોતાની શક્તિથી સમુદ્ર અને જીવાત્માઓને સૂકવી નાખ્યા.
દગ્ધ્વા સંકોચ્ય ચ તથા સ્વપિત્યેકઃ સનાતનઃ। પૌરાણં રૂપમાસ્થાય સ્વપિત્યમિતવિક્રમઃ
આ રીતે બધું બળી અને સંકોચાઈ ગયું, તો શાશ્વત ભગવાન એકલા સુઈ રહ્યા; પોતાનું પ્રાચીન રૂપ ધારણ કરી, અનંત શક્તિથી આરામ કર્યો.
એકાર્ણવજલેયાયી યોગી યોગમુપાસિતઃ। અનેકાનિ સહસ્રાણિ યુગાન્યેકાર્ણવાંભસિ
એ યોગી, એક જ મહાસાગરના જળમાં, હજારો યુગો સુધી યોગ સાધના કરતા સુઈ રહ્યા.
ન ચૈવ કશ્ચિદવ્યક્તં વ્યક્તો વેદિતુમર્હતિ। કશ્ચૈષ પુરુષો નામ કિં યોગઃ કશ્ચ યોગવાન્
કોઈ પણ વ્યક્તિ અપ્રગટ કે પ્રગટને જાણી શકતો નથી; આ કોણ છે, આ યોગ શું છે, અને કોણ યોગી છે?
ન પૃષ્ઠે નૈવમભિતો નૈવ પાર્શ્વે ન ચાગ્રતઃ। કશ્ચિદ્વિજ્ઞાયતે તસ્ય દૃશ્યતે દેવસત્તમઃ
પાછળ, આસપાસ, બાજુએ કે આગળ—કોઈ પણ તેને જાણી શકતો નથી; દેવોમાં શ્રેષ્ઠ એવા ભગવાન દર્શન આપે છે.
નભઃ ક્ષિતિં પવનમપઃ પ્રકાશનં પ્રજાપતિં ભુવનધરં સુરેશ્વરમ્। પિતામહં શ્રુતિનિલયં મુનિં પ્રભું સમાપયઞ્છયનમરોચયત્પ્રભુઃ
આકાશ, ધરતી, પવન, જળ, પ્રકાશ, પ્રજાપતિ, જગતને ધારણ કરનાર, દેવોના સ્વામી, પિતામહ, વેદોનું નિવાસ, મુનિ, અને પ્રભુ—એ બધાંને એક કરી, ભગવાને વિશ્રાંતિ સ્થાન રચ્યું.
એવમેકાર્ણવીભૂતે શેતે લોકે મહાદ્યુતિઃ। પ્રચ્છાદ્ય સલિલેનોર્વીં હંસો નારાયણાય તે
આ રીતે, જ્યારે આખું જગત એક જ મહાસાગર બની ગયું, તો મહા તેજસ્વી ભગવાન પાણીથી ધરતીને ઢાંકી, સુઈ રહ્યા; હંસ રૂપે, તમારા માટે, એ નારાયણ છે.
મહતો રજસો મધ્યે મહાર્ણવસમસ્ય વૈ। વારિજાક્ષો મહાબાહુરક્ષયં બ્રહ્મ યદ્વિદુઃ
મહા અંધકારના મધ્યમાં, વિશાળ મહાસાગરમાં, કમળની આંખો અને મહા બાહુ ધરાવનાર, જે અવિનાશી બ્રહ્મ છે, જેમ વિદ્વાન જાણે છે.
આત્મરૂપસરૂપેણ તમસા સંવૃતઃ પ્રભુઃ। મનઃ સાત્વિકમાદાય યત્ર તત્સત્વમાહિતં
પ્રભુ, પોતાના આત્મરૂપથી અંધકારમાં આવરી લેવાયેલા, સાત્વિક મનને ધારણ કરે છે, જ્યાં એ તત્વ સ્થાપિત છે.
યથાતથ્યં પરં જ્ઞાનં ભૂતાય બ્રહ્મણે તતઃ। રહસ્યં ચ તથોદ્દિષ્ટં યથોપનિષદાં સ્મૃતમ્
એ રીતે, સાચું અને શ્રેષ્ઠ જ્ઞાન બ્રહ્માને આપવામાં આવ્યું; અને રહસ્ય પણ એ રીતે જણાવાયું, જેમ ઉપનિષદોમાં યાદ કરવામાં આવે છે.
પુરુષો યજ્ઞ ઇત્યેતત્પરમં પરિકીર્તિતમ્। યશ્ચાન્યઃ પુરુષાખ્યઃ સ્યાત્સ એવ પુરુષોત્તમઃ
પુરુષ જ યજ્ઞ છે, એમ શ્રેષ્ઠ રીતે જણાવાયું છે; અને જે બીજું 'પુરુષ' કહેવાય છે, એ જ પુરુષોત્તમ છે.
યે ચ યજ્ઞકરા વિપ્રા યે ૠત્વિજ ઇતિ સ્મૃતાઃ। અસ્માદેવ પુરા ભૂતા વક્ત્રેભ્યઃ શ્રૂયતે તથા
જે બ્રાહ્મણો યજ્ઞ કરે છે અને જેમને ઋત્વિજ કહેવાય છે, તેઓ પહેલાં એ જ મુખમાંથી ઉત્પન્ન થયા હતા, એવું સાંભળવામાં આવે છે.
બ્રહ્માણં પ્રથમં વક્ત્રાદુદ્ગાતારં ચ સામગં। હોતારં ચ તથાદ્ધ્વર્યું બાહુભ્યામસૃજત્પ્રભુઃ
પ્રભુએ પ્રથમ મુખમાંથી બ્રાહ્મણ, ઉદ્ગાતા, સામગ, હોતા અને બાહુમાંથી અધ્વર્યુ ઉત્પન્ન કર્યા.