કિમિદં વેષ્ટિતં યાનં નિરાલંબેઽમ્બરે સ્થિતમ્। ભવિતવ્યં કારણેન પશ્યેત્યાહ સ્મ વાનરમ્
રામે વાનરને પૂછ્યું: 'આ યાન કેમ આકાશમાં આધાર વિના ઊભું રહીને ઘેરાઈ ગયું છે? ચોક્કસ કોઈ કારણ હશે—જોઈને કહો.'
સુગ્રીવો રામવચનાદવતીર્ય ધરાતલે। સ ચ પશ્યતિ બ્રહ્માણં સુરસિદ્ધસમન્વિતમ્
રામના આદેશથી સુગ્રીવે ધરતી પર આવીને બ્રહ્માજીને દેવો અને સિદ્ધો સાથે જોયા.
બ્રહ્મર્ષિસઙ્ઘસહિતં ચતુર્વેદસમન્વિતમ્। દૃષ્ટ્વાઽઽગત્યાબ્રવીદ્રામં સર્વલોકપિતામહઃ
બ્રહ્મર્ષિગણ અને ચારે વેદોથી ઘેરાયેલા સર્વલોકના પિતામહને જોઈ, સુગ્રીવે આગળ જઈ રામને મળ્યા. ત્યારબાદ સર્વલોકના પિતામહ બ્રહ્માએ રામને સંબોધ્યા.
સહિતો લોકપાલૈશ્ચ વસ્વાદિત્યમરુદ્ગણૈઃ। તં દેવં પુષ્પકં નૈવ લંઘયેદ્ધિ પિતામહમ્
લોકપાલો, વસુ, આદિત્ય અને મરુદગણ સાથે રહેલા એ દેવ બ્રહ્માને પુષ્પક વિમાન પણ ઓળંગી શકતું નથી.
અવતીર્ય તતો રામઃ પુષ્પકાદ્ધેમભૂષિતાત્। નત્વા વિરિંચનં દેવં ગાયત્ર્યા સહ સંસ્થિતમ્
પછી રામે સુવર્ણથી શોભિત પુષ્પકમાંથી ઊતરી, ગાયત્રી સાથે ઊભેલા વિરિંચિ દેવને નમન કર્યા.
અષ્ટાંગપ્રણિપાતેન પંચાંગાલિંગિતાવનિઃ। તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા દેવદેવં વિરિંચનમ્
આઠ અંગોથી દંડવત પ્રણામ કરીને, પાંચ અંગોથી ધરતીને સ્પર્શી, રામે વિનમ્ર બની દેવોના દેવ વિરિંચિની સ્તુતિ કરી.
રામ ઉવાચ। નમામિ લોકકર્તારં પ્રજાપતિસુરાર્ચિતમ્। દેવનાથં લોકનાથં પ્રજાનાથં જગત્પતિમ્
રામે કહ્યું: હું સર્વલોકના સર્જનહારને, પ્રજાપતિઓ અને દેવો દ્વારા પૂજિતને, દેવોના સ્વામી, લોકના સ્વામી, પ્રજાના સ્વામી અને જગતના માલિકને નમન કરું છું.
નમસ્તે દેવદેવેશ સુરાસુરનમસ્કૃત। ભૂતભવ્યભવન્નાથ હરિપિંગલલોચન
હે દેવોના દેવ, દેવો અને દૈત્યોએ પણ જેમની વંદના કરી છે, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના સ્વામી, સિંહ સમાન પીળા નેત્ર ધરાવનારા, તમને નમન.
બાલસ્ત્વં વૃદ્ધરૂપી ચ મૃગચર્માસનાંબરઃ। તારણશ્ચાસિ દેવસ્ત્વં ત્રૈલોક્યપ્રભુરીશ્વરઃ
તમે ક્યારેક બાળરૂપ, ક્યારેક વૃદ્ધ સ્વરૂપ ધારણ કરો છો, મૃગચર્મ પર બેઠેલા અને મૃગચર્મ ધારણ કરનારા છો; તમે સંસારપાર કરાવનારા, દેવ, ત્રિલોકના સ્વામી અને સર્વાધિપતિ છો.
હિરણ્યગર્ભઃ પદ્મગર્ભઃ વેદગર્ભઃ સ્મૃતિપ્રદઃ। મહાસિદ્ધો મહાપદ્મી મહાદંડી ચ મેખલી
તમે હિરણ્યગર્ભ, કમળમાંથી જન્મેલા, વેદોના મૂળ, સ્મૃતિ આપનારા, મહાસિદ્ધ, મહાકમળધારી, મહાદંડ ધારણ કરનારા અને યજ્ઞમેખલા ધારણ કરનારા છો.
કાલશ્ચ કાલરૂપી ચ નીલગ્રીવો વિદાંવરઃ। વેદકર્તાર્ભકો નિત્યઃ પશૂનાં પતિરવ્યયઃ
તે સમય છે, સમયરૂપ છે, નીલગળાવાળો છે, વિદ્વानोंમાં શ્રેષ્ઠ છે; વેદોનું સર્જન કરનાર, સદા બાળરૂપે રહેનારો, અવિનાશી પશુઓનો સ્વામી છે.
દર્ભપાણિર્હંસકેતુઃ કર્તા હર્તા હરો હરિઃ। જટી મુંડી શિખી દંડી લગુડી ચ મહાયશાઃ
તેના હાથમાં દર્ભ છે, હંસ ધ્વજ ધરાવે છે, સર્જન કરનાર અને વિનાશ કરનાર છે, હર અને હરી છે; જટાવાળું, મુંડું, શિખાવાળું, દંડ અને લઘુડ ધરાવનાર, અને મહાન યશવંત છે.
ભૂતેશ્વરઃ સુરાધ્યક્ષઃ સર્વાત્મા સર્વભાવનઃ। સર્વગઃ સર્વહારી ચ સ્રષ્ટા ચ ગુરુરવ્યયઃ
તે ભૂતોનો સ્વામી, દેવોનો અધ્યક્ષ, સર્વનો આત્મા, સર્વનો પોષક છે; સર્વત્ર વ્યાપક, સર્વને ગ્રહણ કરનાર, સર્જન કરનાર અને અવિનાશી ગુરુ છે.
કમંડલુધરો દેવઃ સ્રુક્સ્રુવાદિધરસ્તથા। હવનીયોઽર્ચનીયશ્ચ ૐકારો જ્યેષ્ઠસામગઃ
તે દેવ કમાન્ડલુ ધરાવે છે, યજ્ઞના પાત્રો અને ચમચા પણ ધરાવે છે; યજ્ઞમાં હવન અને પૂજન માટે પાત્ર છે, 'ઓમ' સ્વરૂપ છે અને જ્યેષ્ઠ સામગાનો શ્રેષ્ઠ ગાયક છે.
મૃત્યુશ્ચૈવામૃતશ્ચૈવ પારિયાત્રશ્ચ સુવ્રતઃ। બ્રહ્મચારી વ્રતધરો ગુહાવાસી સુપઙ્કજઃ
તે મૃત્યુ અને અમૃત બંને છે, પારીયાત્ર પર્વત પર રહે છે, ઉત્તમ વ્રત ધરાવે છે, બ્રહ્મચારી છે, વ્રતધારી છે, ગુફામાં રહે છે અને સુંદર કમળ જેવી આંખો ધરાવે છે.
અમરો દર્શનીયશ્ચ બાલસૂર્યનિભસ્તથા। દક્ષિણે વામતશ્ચાપિ પત્નીભ્યામુપસેવિતઃ
તે અમર છે, દર્શન માટે આકર્ષક છે, બાળસૂર્ય જેવો તેજ ધરાવે છે; જમણે અને ડાબે પોતાની પત્નીઓથી સેવા પામે છે.
ભિક્ષુશ્ચ ભિક્ષુરૂપશ્ચ ત્રિજટી લબ્ધનિશ્ચયઃ। ચિત્તવૃત્તિકરઃ કામો મધુર્મધુકરસ્તથા
તે ભિક્ષુક છે, ભિક્ષુક રૂપ ધારણ કરે છે, ત્રણ જટાવાળું છે, નિશ્ચય પ્રાપ્ત કરનાર છે, મનના વૃત્તિઓનો નિયંત્રણ કરનાર છે, કામ સ્વરૂપ છે, મીઠો છે અને મધમાખી જેવો છે.
વાનપ્રસ્થો વનગત આશ્રમી પૂજિતસ્તથા। જગદ્ધાતા ચ કર્ત્તા ચ પુરુષઃ શાશ્વતો ધ્રુવઃ
તે વનપ્રસ્થ છે, વનમાં ગયેલો છે, આશ્રમમાં રહે છે, પૂજિત છે; જગતનો પોષક અને સર્જન કરનાર છે, શાશ્વત અને અચળ પુરુષ છે.
ધર્માધ્યક્ષો વિરૂપાક્ષસ્ત્રિધર્મો ભૂતભાવનઃ। ત્રિવેદો બહુરૂપશ્ચ સૂર્યાયુતસમપ્રભઃ
તે ધર્મનો અધ્યક્ષ છે, વિરુપ આંખો ધરાવે છે, ત્રણ પ્રકારના ધર્મને પોષે છે, ભૂતોનો પોષક છે; ત્રણ વેદોનો જ્ઞાન ધરાવે છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે અને દસ હજાર સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવે છે.
મોહકોવંધકશ્ચૈવદાનવાનાંવિશેષતઃ। દેવદેવશ્ચ પદ્માઙ્કસ્ત્રિનેત્રોઽબ્જજટસ્તથા
તે મોહ કરનાર અને બંધન કરનાર છે, ખાસ કરીને દાનવો માટે; દેવોનો દેવ છે, કમળ ચિહ્નિત છે, ત્રણ આંખો ધરાવે છે અને કમળ જેવી જટાવાળું છે.
હરિશ્મશ્રુર્ધનુર્ધારી ભીમો ધર્મપરાક્રમઃ। એવં સ્તુતસ્તુ રામેણ બ્રહ્મા બ્રહ્મવિદાંવરઃ
તે પીળા દાઢી ધરાવે છે, ધનુષ ધારણ કરે છે, ભયંકર છે અને ધર્મમાં પરાક્રમી છે; આમ રામ દ્વારા સ્તુતિ કરાયા પછી, બ્રહ્મા, બ્રહ્મજ્ઞાનમાં શ્રેષ્ઠ, બોલ્યા.
ઉવાચ પ્રણતં રામં કરે ગૃહ્ય પિતામહઃ। વિષ્ણુસ્ત્વં માનુષે દેહેઽવતીર્ણો વસુધાતલે
પિતામહે, રામને હાથ પકડી, નમ્રતાથી કહ્યું: 'તું વિષ્ણુ છે, માનવ સ્વરૂપે ધરતી પર અવતરી આવ્યો છે.'
કૃતં તદ્ભવતા સર્વં દેવકાર્યં મહાવિભો। સંસ્થાપ્ય વામનં દેવં જાહ્નવ્યા દક્ષિણે તટે
'મહાન અને શક્તિશાળી, તું દેવોનું બધું કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે. જાહ્નવીના દક્ષિણ કાંઠે વામન દેવને સ્થાપિત કર્યા પછી—'
અયોધ્યાં સ્વપુરીં ગત્વા સુરલોકં વ્રજસ્વ ચ। વિસૃષ્ટો બ્રહ્મણા રામઃ પ્રણિપત્ય પિતામહં
'પછી તું તારી પોતાની અયોધ્યા શહેરમાં જા અને પછી દેવલોકમાં જા.' આમ બ્રહ્માએ રામને મુક્ત કર્યો, રામે પિતામહને નમન કર્યું.
આરૂઢઃ પુષ્પકં યાનં સંપ્રાપ્તો મધુરાં પુરીમ્। સમીક્ષ્ય પુત્રસહિતં શત્રુઘ્નં શત્રુઘાતિનં
પુષ્પક યાન પર ચડી, તે મધુરા શહેરમાં પહોંચ્યો અને શત્રુઘ્નને, શત્રુનો વિનાશક, તેના પુત્ર સાથે જોયા.
તુતોષ રાઘવઃ શ્રીમાન્ભરતઃ સ હરીશ્વરઃ। શત્રુઘ્નો ભ્રાતરૌ પ્રાપ્તૌ શક્રોપેન્દ્રાવિવાગતૌ
શ્રી રાઘવ pleased થયો, ભરત, વાનરોના સ્વામી, પણ ખુશ થયો; શત્રુઘ્ન અને તેનો ભાઈ ઇન્દ્ર અને ઉપેન્દ્ર જેવો આવ્યા.
પ્રણિપત્ય તતો મૂર્ધ્ના પંચાંગાલિંગિતાવનિઃ। ઉત્થાપ્ય ચાંકમારોપ્ય રામો ભ્રાતરમંજસા
પછી, મસ્તકથી નમન કરીને, પૃથ્વીને પાંચ અંગોથી લપેટી, રામે ઝડપથી પોતાના ભાઈને ઊભા કર્યા અને ગોદમાં બેસાડ્યા.
ભરતશ્ચ તતઃ પશ્ચાત્સુગ્રીવસ્તદનંતરં। ઉપવિષ્ટોઽથ રામાય સોઽર્ઘમાદાય સત્વરં
પછી ભરત, પછી સુગ્રીવ; બેસી ગયા પછી, તેણે રામ માટે તત્પરતાથી અર્ઘ્ય લીધું.
રાજ્યં નિવેદયામાસ ચાષ્ટાંગં રાઘવે તદા। શ્રુત્વા પ્રાપ્તં તતો રામં સર્વો વૈ માથુરો જનઃ
તે સમયે રાઘવને આઠ ભાગવાળી રાજ્યની ભેટ આપવામાં આવી; અને જ્યારે રામના આગમનની ખબર મળી, ત્યારે આખા મથુરાના લોકો ભેગા થયા.
વર્ણા બ્રાહ્મણભૂયિષ્ઠા દ્રષ્ટુમેનં સમાગતાઃ। સંભાષ્ય પ્રકૃતીઃ સર્વા નૈગમાન્બ્રાહ્મણૈઃ સહ
બ્રાહ્મણો વધુ સંખ્યામાં, વિવિધ જાતિના લોકો રામને જોવા માટે એકત્ર થયા; અને રામે બધા નાગરિકો અને વેપારીઓ સાથે બ્રાહ્મણો સાથે વાત કરી.