તપ્યમાનાય તપ્યાય બ્રહ્મણ્યાય જયાય ચ। વિશ્વાત્મને વિશ્વસૃજે વિશ્વમાવૃત્ય તિષ્ઠતે
તપસ્વી, તપ માટે યોગ્ય, બ્રાહ્મણપ્રેમી, વિજયી, વિશ્વના આત્મા, વિશ્વના સર્જનહાર અને સર્વત્ર વ્યાપકને નમન.
નમો નમોસ્તુ દિવ્યાય પ્રપન્નાર્તિહરાય ચ। ભક્તાનુકંપિને દેવ વિશ્વતેજો મનોગતે
દિવ્ય સ્વરૂપ ધરાવનારા, શરણાગતના દુઃખ દૂર કરનારા, ભક્તો પર દયા ધરાવનારા, સર્વત્ર પ્રકાશિત અને મનથી grasp કરી શકાય એવા દેવ, તમને વારંવાર નમન.
પુલસ્ત્ય ઉવાચ। એવં સંસ્તૂયમાનસ્તુ દેવદેવો હરો નૃપ। ઉવાચ રાઘવં વાક્યં ભક્તિનમ્રં પુરાસ્થિતમ્
પુલસ્ત્યએ કહ્યું: રાજા, દેવોના દેવ મહાદેવ જયારે આવા સ્તુતિથી પ્રસન્ન થયા, ત્યારે ભક્તિપૂર્વક નમન કરનાર રાઘવને એમણે કહ્યું.
રુદ્ર ઉવાચ। ભો ભો રાઘવ ભદ્રં તે બ્રૂહિ યત્તે મનોગતમ્। ભવાન્નારાયણો નૂનં ગૂઢો માનુષયોનિષુ
રુદ્રએ કહ્યું: હે રાઘવ, તને સુખ-શાંતિ મળે. તારા મનમાં જે છે, એ સ્પષ્ટ કહી દે. નિશ્ચયે, તું જ નારાયણ છે, માનવ સ્વરૂપમાં છુપાયેલો.
અવતીર્ણો દેવકાર્યં કૃતં તચ્ચાનઘ ત્વયા। ઇદાનીં સ્વં વ્રજસ્થાનં કૃતકાર્યોસિ શત્રુહન્
હે પાપરહિત, તું દેવોના કામ માટે અવતરીને એ કાર્ય પૂર્ણ કર્યું છે. હવે, દુશ્મનોના વિનાશક, તું તારા સ્વસ્થાને પરત જા, કારણ કે તારો હેતુ પૂર્ણ થયો છે.
ત્વયા કૃતં પરં તીર્થં સેત્વાખ્યં રઘુનંદન। આગત્ય માનવા રાજન્પશ્યેયુરિહ સાગરે
હે રઘુકુલના આનંદ, તારા દ્વારા સેતુ નામનું શ્રેષ્ઠ તીર્થ સ્થાપાયું છે. રાજા, માનવો અહીં સાગર કાંઠે આવીને એ તીર્થના દર્શન કરી શકે છે.
મહાપાતકયુક્તા યે તેષાં પાપં વિલીયતે। બ્રહ્મવધ્યાદિપાપાનિ યાનિ કષ્ટાનિ કાનિચિત્1.38.
જે લોકો ભારે પાપોથી ભરેલા છે, તેમના પાપો અહીં ધોવાઈ જાય છે—even બ્રાહ્મણ હત્યા જેવા કઠિન પાપો પણ.
દર્શનાદેવ નશ્યંતિ નાત્ર કાર્યા વિચારણા। ગચ્છ ત્વં વામનં સ્થાપ્ય ગંગાતીરે રઘૂત્તમ
માત્ર દર્શનથી જ પાપો નાશ પામે છે—અહીં કોઈ વધુ વિચાર કરવાની જરૂર નથી. હે રઘુશ્રેષ્ઠ, તું હવે ગંગા કાંઠે વામનને સ્થાપિત કર.
પૃથિવ્યાં સર્વશઃ કૃત્વા ભાગાનષ્ટૌ પરંતપ। શ્વેતદ્વીપં સ્વકં સ્થાનં વ્રજ દેવ નમોસ્તુ તે
હે પરાક્રમી, તું પૃથ્વી પર સર્વત્ર આઠ ભાગો સ્થાપી, હવે તારા શ્વેતદ્વીપ નામના સ્થાન પર જા. હે દેવ, તને નમન.
પ્રણિપત્ય તતો રામસ્તીર્થં પ્રાપ્તશ્ચ પુષ્કરમ્। વિમાનં તુ ન યાત્યૂર્ધ્વં વેષ્ટિતં તત્તુ રાઘવઃ
પછી રામે નમન કરીને પુષ્કર તીર્થ પહોંચ્યા. પણ, હે રઘુનંદન, સુવર્ણથી શોભિત વિમાન ઉપર નહીં ઉડી શક્યું, કારણ કે તે ઘેરાઈ ગયું હતું.
કિમિદં વેષ્ટિતં યાનં નિરાલંબેઽમ્બરે સ્થિતમ્। ભવિતવ્યં કારણેન પશ્યેત્યાહ સ્મ વાનરમ્
રામે વાનરને પૂછ્યું: 'આ યાન કેમ આકાશમાં આધાર વિના ઊભું રહીને ઘેરાઈ ગયું છે? ચોક્કસ કોઈ કારણ હશે—જોઈને કહો.'
સુગ્રીવો રામવચનાદવતીર્ય ધરાતલે। સ ચ પશ્યતિ બ્રહ્માણં સુરસિદ્ધસમન્વિતમ્
રામના આદેશથી સુગ્રીવે ધરતી પર આવીને બ્રહ્માજીને દેવો અને સિદ્ધો સાથે જોયા.
બ્રહ્મર્ષિસઙ્ઘસહિતં ચતુર્વેદસમન્વિતમ્। દૃષ્ટ્વાઽઽગત્યાબ્રવીદ્રામં સર્વલોકપિતામહઃ
બ્રહ્મર્ષિગણ અને ચારે વેદોથી ઘેરાયેલા સર્વલોકના પિતામહને જોઈ, સુગ્રીવે આગળ જઈ રામને મળ્યા. ત્યારબાદ સર્વલોકના પિતામહ બ્રહ્માએ રામને સંબોધ્યા.
સહિતો લોકપાલૈશ્ચ વસ્વાદિત્યમરુદ્ગણૈઃ। તં દેવં પુષ્પકં નૈવ લંઘયેદ્ધિ પિતામહમ્
લોકપાલો, વસુ, આદિત્ય અને મરુદગણ સાથે રહેલા એ દેવ બ્રહ્માને પુષ્પક વિમાન પણ ઓળંગી શકતું નથી.
અવતીર્ય તતો રામઃ પુષ્પકાદ્ધેમભૂષિતાત્। નત્વા વિરિંચનં દેવં ગાયત્ર્યા સહ સંસ્થિતમ્
પછી રામે સુવર્ણથી શોભિત પુષ્પકમાંથી ઊતરી, ગાયત્રી સાથે ઊભેલા વિરિંચિ દેવને નમન કર્યા.
અષ્ટાંગપ્રણિપાતેન પંચાંગાલિંગિતાવનિઃ। તુષ્ટાવ પ્રણતો ભૂત્વા દેવદેવં વિરિંચનમ્
આઠ અંગોથી દંડવત પ્રણામ કરીને, પાંચ અંગોથી ધરતીને સ્પર્શી, રામે વિનમ્ર બની દેવોના દેવ વિરિંચિની સ્તુતિ કરી.
રામ ઉવાચ। નમામિ લોકકર્તારં પ્રજાપતિસુરાર્ચિતમ્। દેવનાથં લોકનાથં પ્રજાનાથં જગત્પતિમ્
રામે કહ્યું: હું સર્વલોકના સર્જનહારને, પ્રજાપતિઓ અને દેવો દ્વારા પૂજિતને, દેવોના સ્વામી, લોકના સ્વામી, પ્રજાના સ્વામી અને જગતના માલિકને નમન કરું છું.
નમસ્તે દેવદેવેશ સુરાસુરનમસ્કૃત। ભૂતભવ્યભવન્નાથ હરિપિંગલલોચન
હે દેવોના દેવ, દેવો અને દૈત્યોએ પણ જેમની વંદના કરી છે, ભૂત, વર્તમાન અને ભવિષ્યના સ્વામી, સિંહ સમાન પીળા નેત્ર ધરાવનારા, તમને નમન.
બાલસ્ત્વં વૃદ્ધરૂપી ચ મૃગચર્માસનાંબરઃ। તારણશ્ચાસિ દેવસ્ત્વં ત્રૈલોક્યપ્રભુરીશ્વરઃ
તમે ક્યારેક બાળરૂપ, ક્યારેક વૃદ્ધ સ્વરૂપ ધારણ કરો છો, મૃગચર્મ પર બેઠેલા અને મૃગચર્મ ધારણ કરનારા છો; તમે સંસારપાર કરાવનારા, દેવ, ત્રિલોકના સ્વામી અને સર્વાધિપતિ છો.
હિરણ્યગર્ભઃ પદ્મગર્ભઃ વેદગર્ભઃ સ્મૃતિપ્રદઃ। મહાસિદ્ધો મહાપદ્મી મહાદંડી ચ મેખલી
તમે હિરણ્યગર્ભ, કમળમાંથી જન્મેલા, વેદોના મૂળ, સ્મૃતિ આપનારા, મહાસિદ્ધ, મહાકમળધારી, મહાદંડ ધારણ કરનારા અને યજ્ઞમેખલા ધારણ કરનારા છો.
કાલશ્ચ કાલરૂપી ચ નીલગ્રીવો વિદાંવરઃ। વેદકર્તાર્ભકો નિત્યઃ પશૂનાં પતિરવ્યયઃ
તે સમય છે, સમયરૂપ છે, નીલગળાવાળો છે, વિદ્વानोंમાં શ્રેષ્ઠ છે; વેદોનું સર્જન કરનાર, સદા બાળરૂપે રહેનારો, અવિનાશી પશુઓનો સ્વામી છે.
દર્ભપાણિર્હંસકેતુઃ કર્તા હર્તા હરો હરિઃ। જટી મુંડી શિખી દંડી લગુડી ચ મહાયશાઃ
તેના હાથમાં દર્ભ છે, હંસ ધ્વજ ધરાવે છે, સર્જન કરનાર અને વિનાશ કરનાર છે, હર અને હરી છે; જટાવાળું, મુંડું, શિખાવાળું, દંડ અને લઘુડ ધરાવનાર, અને મહાન યશવંત છે.
ભૂતેશ્વરઃ સુરાધ્યક્ષઃ સર્વાત્મા સર્વભાવનઃ। સર્વગઃ સર્વહારી ચ સ્રષ્ટા ચ ગુરુરવ્યયઃ
તે ભૂતોનો સ્વામી, દેવોનો અધ્યક્ષ, સર્વનો આત્મા, સર્વનો પોષક છે; સર્વત્ર વ્યાપક, સર્વને ગ્રહણ કરનાર, સર્જન કરનાર અને અવિનાશી ગુરુ છે.
કમંડલુધરો દેવઃ સ્રુક્સ્રુવાદિધરસ્તથા। હવનીયોઽર્ચનીયશ્ચ ૐકારો જ્યેષ્ઠસામગઃ
તે દેવ કમાન્ડલુ ધરાવે છે, યજ્ઞના પાત્રો અને ચમચા પણ ધરાવે છે; યજ્ઞમાં હવન અને પૂજન માટે પાત્ર છે, 'ઓમ' સ્વરૂપ છે અને જ્યેષ્ઠ સામગાનો શ્રેષ્ઠ ગાયક છે.
મૃત્યુશ્ચૈવામૃતશ્ચૈવ પારિયાત્રશ્ચ સુવ્રતઃ। બ્રહ્મચારી વ્રતધરો ગુહાવાસી સુપઙ્કજઃ
તે મૃત્યુ અને અમૃત બંને છે, પારીયાત્ર પર્વત પર રહે છે, ઉત્તમ વ્રત ધરાવે છે, બ્રહ્મચારી છે, વ્રતધારી છે, ગુફામાં રહે છે અને સુંદર કમળ જેવી આંખો ધરાવે છે.
અમરો દર્શનીયશ્ચ બાલસૂર્યનિભસ્તથા। દક્ષિણે વામતશ્ચાપિ પત્નીભ્યામુપસેવિતઃ
તે અમર છે, દર્શન માટે આકર્ષક છે, બાળસૂર્ય જેવો તેજ ધરાવે છે; જમણે અને ડાબે પોતાની પત્નીઓથી સેવા પામે છે.
ભિક્ષુશ્ચ ભિક્ષુરૂપશ્ચ ત્રિજટી લબ્ધનિશ્ચયઃ। ચિત્તવૃત્તિકરઃ કામો મધુર્મધુકરસ્તથા
તે ભિક્ષુક છે, ભિક્ષુક રૂપ ધારણ કરે છે, ત્રણ જટાવાળું છે, નિશ્ચય પ્રાપ્ત કરનાર છે, મનના વૃત્તિઓનો નિયંત્રણ કરનાર છે, કામ સ્વરૂપ છે, મીઠો છે અને મધમાખી જેવો છે.
વાનપ્રસ્થો વનગત આશ્રમી પૂજિતસ્તથા। જગદ્ધાતા ચ કર્ત્તા ચ પુરુષઃ શાશ્વતો ધ્રુવઃ
તે વનપ્રસ્થ છે, વનમાં ગયેલો છે, આશ્રમમાં રહે છે, પૂજિત છે; જગતનો પોષક અને સર્જન કરનાર છે, શાશ્વત અને અચળ પુરુષ છે.
ધર્માધ્યક્ષો વિરૂપાક્ષસ્ત્રિધર્મો ભૂતભાવનઃ। ત્રિવેદો બહુરૂપશ્ચ સૂર્યાયુતસમપ્રભઃ
તે ધર્મનો અધ્યક્ષ છે, વિરુપ આંખો ધરાવે છે, ત્રણ પ્રકારના ધર્મને પોષે છે, ભૂતોનો પોષક છે; ત્રણ વેદોનો જ્ઞાન ધરાવે છે, અનેક રૂપ ધરાવે છે અને દસ હજાર સૂર્ય જેટલું તેજ ધરાવે છે.
મોહકોવંધકશ્ચૈવદાનવાનાંવિશેષતઃ। દેવદેવશ્ચ પદ્માઙ્કસ્ત્રિનેત્રોઽબ્જજટસ્તથા
તે મોહ કરનાર અને બંધન કરનાર છે, ખાસ કરીને દાનવો માટે; દેવોનો દેવ છે, કમળ ચિહ્નિત છે, ત્રણ આંખો ધરાવે છે અને કમળ જેવી જટાવાળું છે.