પુષ્પકં તુ તતઃ પ્રાપ્તં ગાંધારવિષયો યતઃ। ભરતસ્ય સુતૌ દૃષ્ટ્વા જગન્નીતિં નિરીક્ષ્ય ચ
પછી પુષ્પક ગાંધાર પ્રદેશમાં પહોંચ્યું; ત્યાં ભરતના પુત્રોને જોઈને અને જગતની વ્યવસ્થા નિહાળી.
પૂર્વાં દિશં તતો ગત્વા લક્ષ્મણસ્ય સુતૌ યતઃ। પુરેષુ તેષુ ષડ્રાત્રમુષિત્વા રઘુનંદનૌ
પછી પૂર્વ દિશામાં, જ્યાં લક્ષ્મણના પુત્રો હતા, રઘુવંશીઓ એ શહેરોમાં છ રાત રોકાયા.
ગતૌ તેન વિમાનેન દક્ષિણામભિતો દિશમ્। ગંગાયામુનસંભેદં પ્રયાગમૃષિસેવિતમ્
એ વિમાનમાં દક્ષિણ દિશા તરફ જતા ગંગા અને યમુનાના સંગમ, ઋષિઓ દ્વારા પૂજિત પ્રયાગમાં પહોંચ્યા.
અભિવાદ્ય ભરદ્વાજમત્રેરાશ્રમમીયતુઃ। સંભાષ્ય ચ મુનીંસ્તત્ર જનસ્થાનમુપાગતૌ
ત્યાં ભરદ્વાજને વંદન કરીને, તેઓ અત્રિના આશ્રમમાં ગયા; ત્યાં મુનિઓ સાથે વાતચીત કરીને જનસ્થાન તરફ વધ્યા.
રામ ઉવાચ। અત્ર પૂર્વં હૃતા સીતા રાવણેન દુરાત્મના। હત્વા જટાયુષં ગૃધ્રં યોસૌ પિતૃસખો હિ નૌ
રામે કહ્યું: 'અહીં રાવણે, જે દુષ્ટ છે, પહેલાં સીતાને અપહરણ કરી હતી, અને અમારા પિતાના મિત્ર જટાયુ ગૃધ્રને મારી નાખ્યો હતો.'
અત્રાસ્માકં મહદ્યુદ્ધં કબંધેન કુબુદ્ધિના। હતેન તેન દગ્ધેન સીતાસ્તે રાવણાલયે
'અહીં અમારી કબંધ નામના દુષ્ટ સાથે મોટું યુદ્ધ થયું હતું; તેને મારીને દહન કર્યા પછી, સિતા રાવણના ઘર જઈ હતી.'
ૠષ્યમૂકે ગિરિવરે સુગ્રીવો નામ વાનરઃ। સ તે કરિષ્યતે સાહ્યં પંપાં વ્રજ સહાનુજઃ
'ઋષ્યમૂક પર્વત પર સુગ્રીવ નામનો વાનર છે; એ તને મદદ કરશે. તું પોતાના ભાઈ સાથે પંપા સરોવર જા.'
પંપાસરઃ સમાસાદ્ય શબરીં ગચ્છ તાપસીમ્। ઇત્યુક્તો દુઃખિતો વીર નિરાશો જીવિતે સ્થિતઃ
'પંપા સરોવર પહોંચીને તપસ્વિ શબરી પાસે જા.' આમ કહીને દુઃખી અને જીવવાની આશા ગુમાવેલો વીર ત્યાં રહ્યો.
ઇયં સા નલિની વીર યસ્યાં વૈ લક્ષ્મણોવદત્। મા કૃથાઃ પુરુષવ્યાઘ્ર શોકં શત્રુવિનાશન
'આ એ કમળ તળાવ છે, વીર, જ્યાં લક્ષ્મણે કહ્યું હતું: "પુરુષશ્રેષ્ઠ, દુઃખ ન કર, શત્રુવિનાશક."'
આજ્ઞાકારિણિ ભૃત્યે ચ મયિ પ્રાપ્સ્યસિ મૈથિલીમ્। અત્ર મે વાર્ષિકા માસા ગતા વર્ષશતોપમાઃ
'જો તું આજ્ઞાપાલક અને ભક્તિભર્યો રહેશે તો અહીં તને વૈદેહી મળશે. અહીં મેં જે મહિના વિતાવ્યા, તે મને શતાબ્દી જેટલા લાગ્યા.'
અત્રૈવ નિહતો વાલી સુગ્રીવાર્થે પરંતપ। એષા સા દૃશ્યતે નૂનં કિષ્કિંધા વાલિપાલિતા
'અહીં વાલી સુગ્રીવના હિત માટે મારાયો હતો, હે શત્રુઓને દહન કરનાર. નિશ્ચયે, આ કિષ્કિંધા છે, જે વાલી દ્વારા શાસિત હતી.'
યસ્યાં વૈ સ હિ ધર્માત્મા સુગ્રીવો વાનરેશ્વરઃ। વાનરૈઃ સહિતો વીર તાવદાસ્તે સમાઃ શતમ્
'આ જગ્યાએ ધર્મનિષ્ઠ સુગ્રીવ, વાનરોના રાજા, વાનરો સાથે મળીને સો વર્ષ સુધી રહ્યો હતો, હે વીર.'
વાનરૈસ્સહ સુગ્રીવો યાવદાસ્તે સભાં ગતઃ। તાવત્તત્રાગતૌ વીરૌ પુર્યાં ભરતરાઘવૌ
જ્યારે સુગ્રીવ વાનરો સાથે સભામાં બેઠો હતો, ત્યારે એ જ સમયે બે વીર ભાઈઓ, ભરત અને રાઘવ, શહેરમાં આવ્યા.
દૃષ્ટ્વા સ ભ્રાતરૌ પ્રાપ્તૌ પ્રણિપત્યાબ્રવીદિદમ્। ક્વ યુવાં પ્રસ્થિતૌ વીરૌ કાર્યં કિં નુ કરિષ્યથઃ
બે ભાઈઓને આવ્યા જોઈને તેણે નમન કરીને પૂછ્યું: 'હે વીર, તમે ક્યાં જાઓ છો? કયું કાર્ય કરવા જઇ રહ્યા છો?'
વિનિવેશ્યાસને તૌ ચ દદાવર્ઘ્યે સ્વયં તદા। એવં સભાસ્થિતે તત્ર ધર્મિષ્ટે રઘુનંદને
તેઓને યોગ્ય આસન પર બેસાડ્યા અને પોતે જ તેમને અર્જ્ય અર્પણ કર્યું; એ રીતે, જ્યારે સભામાં બેસેલા હતા, ધર્મપ્રિય રઘુનંદન ત્યાં હાજર હતો.
અંગદોથ હનૂમાંશ્ચ નલો નીલશ્ચ પાટલઃ। ગજો ગવાક્ષો ગવયઃ પનસશ્ચ મહાયશાઃ
પછી અંગદ, હનુમાન, નલ, નીલ, પાટલ, ગજ, ગવાક્ષ, ગવય અને પ્રસિદ્ધ પનસા આવ્યા.
પુરોધસો મંત્રિણશ્ચ દૈવજ્ઞો દધિવક્રકઃ। નીલશ્શતબલિર્મૈન્દો દ્વિવિદો ગંધમાદનઃ
યજ્ઞકર્તા, મંત્રીઓ, દધિવક્રક નામનો જ્યોતિષી, નીલ, શતબલિ, માઇંદ, દ્વિવિદ અને ગંધમાદન પણ આવ્યા.
વીરબાહુસ્સુબાહુશ્ચ વીરસેનો વિનાયકઃ। સૂર્યાભઃ કુમુદશ્ચૈવ સુષેણો હરિયૂથપઃ
વીરબાહુ, સુબાહુ, વીરસેન, વિનાયક, સૂર્યાભ, કુમુદ અને વાનરોના મુખ્ય સુષેન પણ હાજર હતા.
ૠષભો વિનતશ્ચૈવ ગવાખ્યો ભીમવિક્રમઃ। ૠક્ષરાજશ્ચ ધૂમ્રશ્ચ સહસૈન્યૈરુપાગતાઃ
ઋષભ, વિનત, ભીમવીર ગવાક્ષ, ઋક્ષરાજ અને ધૂમ્રા—all પોતાના સૈન્ય સાથે આવ્યા.
અંતઃપુરાણિ સર્વાણિ રુમા તારા તથૈવ ચ। અવરોધોંગદસ્યાપિ તથાન્યાઃ પરિચારિકાઃ
આંતરમહેલના બધા લોકો, રૂમા, તારા અને અંગદના ઘરનાં સ્ત્રીઓ તથા અન્ય સેવિકાઓ પણ હાજર હતી.
પ્રહર્ષમતુલં પ્રાપ્ય સાધુસાધ્વિતિ ચાબ્રુવન્। વાનરાશ્ચ મહાત્માનઃ સુગ્રીવસહિતાસ્તદા
અતુલ આનંદ પામી, મહાત્મા વાનરો સુગ્રીવ સાથે 'સારા! સારું!' કહીને ખુશી વ્યક્ત કરી.
વાનર્યશ્ચ મહાભાગાસ્તારાદ્યાસ્તત્ર રાઘવમ્। અભિપ્રેક્ષ્યાશ્રુકંઠ્યશ્ચ પ્રણિપત્યેદમબ્રુવન્
તારા સહિત મહાભાગ્યવંત વાનર સ્ત્રીઓ રાઘવને જોઈ, આંખોમાં આંસુ સાથે નમસ્કાર કરી અને કહ્યું:
ક્વ સા દેવી ત્વયા દેવ યા વિનિર્જિત્યરાવણમ્। શુદ્ધિં કૃત્વા હિ તે વહ્નૌ પિતુરગ્ર ઉમાપતેઃ
'હે દેવ, એ દેવી ક્યાં છે, જેને તમે રાવણને જીત્યા પછી, તમારા પિતા અને શિવજીની સામે અગ્નિમાં શુદ્ધ કરી હતી?'
ત્વયાનીતા પુરીં રામ ન તાં પશ્યામિ તેગ્રતઃ। ન વિના ત્વં તયા દેવ શોભસે રઘુનંદન
'રામ, તમે શહેર પાછું લાવ્યું છે, પણ હું તેને તમારી સામે નથી જોઈ રહી; એ વિના, હે રઘુનંદન, તમે ચમકતા નથી.'
ત્વયા વિનાપિ સાધ્વી સા ક્વ નુ તિષ્ઠતિ જાનકી। અન્યાં ભાર્યાં ન તે વેદ્મિ ભાર્યાહીનો ન શોભસે
'એ સતી જાનકી, તમારી વિના ક્યાં છે? હું તમારી બીજી પત્ની જાણતી નથી; પત્ની વિના તમે ચમકતા નથી.'
ક્રૌંચયુગ્મં મિથો યદ્વચ્ચક્રવાકયુગં યથા। એવં વદંતીં તાં તારાં તારાધિપસમાનનામ્
'જેમ ક્રૌંચ પક્ષીઓ અથવા ચક્રવાક પક્ષીઓનું જોડી હોય છે, એ રીતે તારા, જે ચાંદની જેવી સુંદર હતી, એ બોલી.'
પ્રાહ પ્રવચસાં શ્રેષ્ઠો રામો રાજીવલોચનઃ। ચારુદંષ્ટ્રે વિશાલાક્ષિ કાલો હિ દુરતિક્રમઃ1.38.
પછી રામ, કમળ જેવી આંખો અને શ્રેષ્ઠ વક્તા, સુંદર દાંત અને વિશાળ આંખો ધરાવતી તારા સાથે કહ્યું: 'સમયને કોઈ પાર નથી પાડી શકે.'
સર્વં કાલકૃતં વિદ્ધિ જગદેતચ્ચરાચરમ્। વિસૃજ્યતાઃ સ્ત્રિયઃ સર્વાઃ સુગ્રીવોભિમુખઃ સ્થિતઃ
'આ આખું જગત, ચાલતું અને અચળ, બધું સમયથી ચાલે છે; હવે બધી સ્ત્રીઓ પાછી જાવ, કારણ કે સુગ્રીવ મારા સામે ઊભો છે.'
સુગ્રીવ ઉવાચ। ભવંતૌ યેન કાર્યેણ ઇહાયાતૌ નરેશ્વરૌ। તચ્ચાપિ કથ્યતાં શીઘ્રં કૃત્યકાલો હિ વર્તતે
સુગ્રીવ બોલ્યા: 'હે મનુષ્યમહારાજો, તમે બંને અહીં કયા કામ માટે આવ્યા છો? એ પણ જલદી કહો, કારણ કે કામ કરવાનો સમય આવી ગયો છે.'
બ્રુવાણમેવં સુગ્રીવં ભરતો રામચોદિતઃ। આચચક્ષે ચ ગમનં લંકાયાં રાઘવસ્ય તુ। તૌ ચાબ્રવીચ્ચ સુગ્રીવો ભવદ્ભ્યાં સહિતઃ પુરીમ્
સુગ્રીવ એ રીતે બોલતાં, રામના સંકેતથી ભરતએ રાઘવના લંકા પ્રવાસની વાત કહી; અને સુગ્રીવ બોલ્યા, 'હું બંને સાથે શહેર જઇશ.'