પ્રીતશ્ચ પરિતુષ્ટશ્ચ તાં રાત્રિં સમુપાવસત્। પ્રભાતે કાલ્યમુત્થાય કૃત્વાહ્નિકમરિંદમ
પ્રસન્ન અને સંતોષી થઈ એ રાત ત્યાં વિતાવી; વહેલી સવારએ દુશ્મનોને હરાવનારા એ પોતાના રોજના કર્મ કર્યા.
ૠષિં સમભિચક્રામ ગમનાય રઘૂત્તમઃ। અભિવાદ્યાબ્રવીદ્રામો મહર્ષિં કુંભસંભવમ્
રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ એ ઋષિ પાસે વિદાય લેવા ગયો; નમસ્કાર કરીને રામે કુંભથી જન્મેલા મહર્ષિને કહ્યું.
આપૃચ્છે સાધયે બ્રહ્મન્નનુજ્ઞાતું ત્વમર્હસિ। ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ દર્શનેન મહામુને
હે બ્રાહ્મણ, હવે હું તમારો વિદાય લઈ રહ્યો છું, કૃપા કરીને મને જવાની પરવાનગી આપો. મહાન ઋષિ, તમારું દર્શન કરીને હું ધન્ય અને કૃપાપાત્ર થયો છું.
દિષ્ટ્યા ચાહં ભવિષ્યામિ પાવનાત્મા મહાત્મનઃ। એવં બ્રુવતિ કાકુત્સ્થે વાક્યમદ્ભુતદર્શનં
મારે ભાગ્યથી મહાત્માના સંપર્કથી આત્મા શુદ્ધ થશે. કાકુત્સ્થએ આ રીતે કહ્યું ત્યારે અદ્ભુત વાણી સંભળાઈ.
ઉવાચ પરમપ્રીતો બાષ્પનેત્રસ્તપોધનઃ। અત્યદ્ભુતમિદં વાક્યં તવ રામ શુભાક્ષરં
તપસ્વીએ, આંખોમાં આશ્રુ સાથે અને પરમ પ્રસન્નતા સાથે કહ્યું: 'હે રામ, તારા શબ્દો અત્યંત અદ્ભુત અને શુભ છે.'
પાવનં સર્વભૂતાનાં ત્વયોક્તં રઘુનંદન। મુહૂર્તમપિ રામ ત્વાં મૈત્રેણેક્ષંતિ યે નરાઃ
હે રઘુનંદન, તું જે કહ્યું તે સર્વ જીવો માટે પાવન છે. હે રામ, જેઓ તને મિત્રભાવથી એક ક્ષણ માટે પણ જુએ છે—
પાવિતાસ્સર્વસૂક્તૈસ્તે કથ્યંતે ત્રિદિવૌકસઃ। યે ચ ત્વાં ઘોરચક્ષુર્ભિરીક્ષંતે પ્રાણિનો ભુવિ
—તેઓ સર્વ પવિત્ર વચનો દ્વારા શુદ્ધ થાય છે, જેમ સ્વર્ગવાસીઓ કહે છે. અને પૃથ્વી પર જેઓ તને દુશ્મનભાવથી જુએ છે—
તે હતા બ્રહ્મદંડેન સદ્યો નરકગામિનઃ। ઈદૃશસ્ત્વં રઘુશ્રેષ્ઠ પાવનઃ સર્વદેહિનાં
—તેઓ બ્રહ્માના દંડથી તરત જ વિનાશ પામે છે અને નરકમાં જાય છે. હે રઘુશ્રેષ્ઠ, તું સર્વ દેહધારીઓને પાવન કરનાર છે.
કથયંતશ્ચ લોકાસ્ત્વાં સિદ્ધિમેષ્યંતિ રાઘવ। ગચ્છસ્વાનાતુરોઽવિઘ્નં પંથાનમકુતોભયઃ
હે રાઘવ, જે લોકો તારી વાતો કરે છે, તેઓ સિદ્ધિ પામે છે. હવે તું નિરાંતે, નિર્ભય અને અવરોધ વિના તારો માર્ગ પકડ.
પ્રશાધિ રાજ્યં ધર્મેણ ગતિસ્તુ જગતાં ભવાન્। એવમુક્તસ્તુ મુનિના પ્રાઞ્જલિ પ્રગ્રહો નૃપઃ
ધર્મથી રાજ્ય ચલાવ, તું સર્વ જગતનો આશ્રય છે. ઋષિએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ હાથ જોડીને—
અભિવાદયિતું ચક્રે સોઽગસ્ત્યમૃષિસત્તમમ્। અભિવાદ્ય મુનિશ્રેષ્ઠંસ્તાંશ્ચ સર્વાંસ્તપોધિકાન્
—અગસ્ત્ય ઋષિ, શ્રેષ્ઠ મુનિ, તેમનું વંદન કરવા તૈયારી કરી. પછી મુનિશ્રેષ્ઠ અને બધા તપસ્વીઓનું વંદન કર્યું.
અથારોહત્તદાવ્યગ્રઃ પુષ્પકં હેમભૂષિતમ્। તં પ્રયાંતં મુનિગણા આશીર્વાદૈસ્સમંતતઃ
પછી વિલંબ કર્યા વિના તે સુવર્ણથી શોભિત પુષ્પકમાં ચડ્યો. જ્યારે તે જતો રહ્યો, ત્યારે ચારેય બાજુના મુનિગણોએ આશીર્વાદ આપ્યા.
અપૂપુજન્નરેંદ્રં તં સહસ્રાક્ષમિવામરાઃ। તતોઽર્ધદિવસે પ્રાપ્તે રામઃ સર્વાર્થકોવિદઃ
તેમણે એ રાજાને એ રીતે સન્માન આપ્યો જેમ દેવતાઓ ઇન્દ્રને આપે છે. પછી અડધો દિવસ પસાર થયા પછી સર્વવિદ્યા રામ—
અયોધ્યાં પ્રાપ્ય કાકુત્સ્થઃ પદ્ભ્યાં કક્ષામવાતરત્। તતો વિસૃજ્ય રુચિરં પુષ્પકં કામવાહિતં
—અયોધ્યા પહોંચ્યો અને પગે ચાલીને ઉદ્યાનમાં ઉતર્યો. પછી મનગમતાં ચાલતું સુંદર પુષ્પક વિમાન વિદાય કર્યું.
કક્ષાંતરાદ્વિનિષ્ક્રમ્ય દ્વાસ્થાન્રાજાઽબ્રવીદિદં। લક્ષ્મણં ભરતં ચૈવ ગચ્છધ્વં લઘુવિક્રમાઃ
ઉદ્યાનમાંથી બહાર આવી રાજાએ દ્વારપાળોને કહ્યું: 'લક્ષ્મણ અને ભરત, જેઓ ઝડપી ચાલે છે, તેમને બોલાવો.'
મમાગમનમાખ્યાય સમાનયત મા ચિરમ્। શ્રુત્વાથ ભાષિતં દ્વાસ્થા રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ1.37.
'મારું આગમન જણાવો અને વિલંબ કર્યા વિના તેમને અહીં લાવો.' રામના નિષ્કલંક કાર્યો સાંભળી દ્વારપાળોએ—
ગત્વા કુમારાવાહૂય રાઘવાય ન્યવદેયન્। દ્વાસ્થૈઃ કુમારાવાનીતૌ રાઘવસ્ય નિદેશતઃ
કુમારોને બોલાવ્યા અને રાઘવને જાણ કરી. રાઘવના આદેશથી દ્વારપાળોએ બંને કુમારોને હાજર કર્યા.
દૃષ્ટ્વા તુ રાઘવઃ પ્રાપ્તૌ પ્રિયૌ ભરતલક્ષ્મણૌ। સમાલિંગ્ય તુ રામસ્તૌ વાક્યં ચેદમુવાચ હ
રાઘવે પોતાના પ્રિય ભરત અને લક્ષ્મણને આવ્યા જોયા, ત્યારે રામે તેમને આલિંગન આપ્યું અને કહ્યું—
કૃતં મયા યથાતથ્યં દ્વિજકાર્યમનુત્તમં। ધર્મહેતુમતો ભૂયઃ કર્તુમિચ્છામિ રાઘવૌ
'મારે દ્વિજોના શ્રેષ્ઠ કાર્ય યોગ્ય રીતે પૂર્ણ કર્યા છે. હે રાઘવો, હવે ધર્મ માટે હું વધુ કરવાનું ઇચ્છું છું.'
ભવદ્ભ્યામાત્મભૂતાભ્યાં રાજસૂયં ક્રતૂત્તમં। સહિતો યષ્ટુમિચ્છામિ યત્ર ધર્મશ્ચ શાશ્વતઃ
'તમને બંને, જે મને આત્મસમાન છો, સાથે રાખીને હું શ્રેષ્ઠ રાજસૂય યજ્ઞ કરવાનું ઈચ્છું છું, જેમાં શાશ્વત ધર્મ વસે છે.'
પુષ્કરસ્થેન વૈ પૂર્વં બ્રહ્મણા લોકકારિણા। શતત્રયેણ યજ્ઞાનામિષ્ટં ષષ્ટ્યાધિકેન ચ
પૂર્વે પુષ્કર ખાતે બ્રહ્માએ, જે જગતના સર્જનહાર છે, ત્રણસો સાઠ યજ્ઞો કર્યા હતા.
ઇષ્ટ્વા હિ રાજસૂયેન સોમો ધર્મેણ ધર્મવિત્। પ્રાપ્તઃ સર્વેષુ લોકેષુ કીર્તિસ્થાનમનુત્તમમ્
ધર્મને જાણનારા સોમે રાજસૂય યજ્ઞ ધર્મપૂર્વક કરીને, બધા લોકોમાં અપ્રતિમ કીર્તિ મેળવી.
ઇષ્ટ્વા હિ રાજસૂયેન મિત્રઃ શત્રુનિબર્હણઃ। મુહૂર્તેન સુશુદ્ધેન વરુણત્વમુપાગતઃ
શત્રુઓને દમન કરનાર મિત્રે પણ રાજસૂય યજ્ઞ કરીને, એક ક્ષણમાં શુદ્ધ મનથી વરુણપદ પ્રાપ્ત કર્યું.
તસ્માદ્ભવંતૌ સંચિંત્ય કાર્યેસ્મિન્વદતં હિ તત્। ભરત ઉવાચ। ત્વં ધર્મઃ પરમઃ સાધો ત્વયિ સર્વા વસુંધરા
આથી, આ કાર્યમાં વિચાર કરીને, તમે યોગ્ય વાત કહો. ભરતે કહ્યું: હે મહાન, તું પરમ ધર્મરૂપ છે; આખી ધરતી તારા પર આધાર રાખે છે.
પ્રતિષ્ઠિતા મહાબાહો યશશ્ચામિતવિક્રમ। મહીપાલાશ્ચ સર્વે ત્વાં પ્રજાપતિમિવામરાઃ
હે મહાબાહુ, અમિત પરાક્રમવાળા, તારી ઉપર કીર્તિ સ્થિર છે; બધા રાજાઓ તને એવા જ જુએ છે જેમ દેવતાઓ પ્રજાપતિને જુએ છે.
નિરીક્ષંતે મહાત્માનો લોકનાથ તથા વયં। પ્રજાશ્ચ પિતૃવદ્રાજન્પશ્યંતિ ત્વાં મહામતે
હે લોકનાથ, મહાન આત્માઓ અને અમે બધા તારી તરફ જોઈ રહ્યા છીએ; અને પ્રજાઓ પણ, હે વિદ્વાન રાજા, તને પિતા સમાન માને છે.
પૃથિવ્યાં ગતિભૂતોસિ પ્રાણિનામિહ રાઘવ। સત્વમેવંવિધં યજ્ઞં નાહર્ત્તાસિ પરંતપ
હે રાઘવ, ધરતી પર બધા જીવ માટે તું જીવનમાર્ગ છે, છતાં તું આવો યજ્ઞ કરતો નથી, હે શત્રુદમક.
પૃથિવ્યાં સર્વભૂતાનાં વિનાશો દૃશ્યતે યતઃ। શ્રૂયતે રાજશાર્દૂલ સોમસ્ય મનુજેશ્વર
હે રાજશાર્દૂલ, ધરતી પર બધા જીવનો વિનાશ દેખાય છે; અને, હે મનુષ્યાધિપ, સાંભળવામાં આવે છે કે આ સોમના કારણે છે.
જ્યોતિષાં સુમહદ્યુદ્ધં સંગ્રામે તારકામયે। તારા બૃહસ્પતેર્ભાર્યા હૃતા સોમેનકામતઃ
તારકામય યુદ્ધમાં તારા-ગ્રહોનું મહાન યુદ્ધ થયું; તારા, જે બૃહસ્પતિની પત્ની હતી, તેને સોમે ઇચ્છાથી અપહરણ કરી હતી.
તત્ર યુદ્ધં મહદ્વૃત્તં દેવદાનવનાશનમ્। વરુણસ્ય ક્રતૌ ઘોરે સંગ્રામે મત્સ્યકચ્છપાઃ
ત્યાં દેવો અને દાનવોનો વિનાશ કરતું મહાન યુદ્ધ થયું; વરુણના ભયાનક યજ્ઞમાં માછલીઓ અને કાચબાઓએ યુદ્ધ કર્યું.