તસ્ય ગાત્રસમુત્પન્નઃ કૈટભો મધુના સહ। દાનવૌ તૌ મહાવીર્યૌ ઘોરૌ લબ્ધવરૌ તદા
તેણા શરીરમાંથી કૈટભ અને મધુ જન્મ્યા; એ બંને દાનવો મહાન શક્તિશાળી અને ભયાનક હતા, અને એ સમયે તેમને વરદાન મળ્યાં હતાં—
દૃષ્ટ્વા પ્રજાપતિં તત્ર ક્રોધાવિષ્ટાવુભૌ નૃપ। વેગેન મહતા ભોક્તું સ્વયંભુવમધાવતાં
એ બંનેએ, પ્રજાપતિને ત્યાં જોઈને, ક્રોધથી ભરાઈ, મહાન જોરથી સ્વયંભૂ બ્રહ્માને ભક્ષી લેવા દોડી ગયા.
દૃષ્ટ્વા સત્વાનિ સર્વાણિ નિસ્સરન્તિ પૃથક્પૃથક્। બ્રહ્મણા સંસ્તુતો વિષ્ણુર્હત્વા તૌ મધુકૈટભૌ
બધા જીવ અલગ-અલગ બહાર આવતાં જોઈ, બ્રહ્માએ જેની સ્તુતિ કરી, એ વિષ્ણુએ મધુ અને કૈટભને સંહાર્યા.
પૃથિવીં વર્ધયામાસ સ્થિત્યર્થં મેદસા તયોઃ। મેદોગંધા તુ ધરણી મેદિનીત્યભિધાં ગતા
પછી, ધરતીને સ્થિર રાખવા માટે, એ બંનેના ચરબીથી ધરતીને વિસ્તૃત કરી; અને ચરબીની સુગંધ હોવાથી ધરતીને 'મેદિની' નામ મળ્યું.
તસ્માદ્ગૃધ્રસ્ત્વસત્યો વૈ પાપકર્માપરાલયમ્। સ્વીયં કરોતિ પાપાત્મા દણ્ડનીયો ન સંશયઃ
આ ગૃધ્ર અસત્ય છે, હંમેશા પાપી કામોમાં લાગેલો રહે છે અને દુષ્ટતાનો આશરો છે. પોતાનું પાપી સ્વભાવ બતાવે છે, અને એને દંડ મળવો જ જોઈએ, એમાં કોઈ શંકા નથી.
તતોઽશરીરિણીવાણી અંતરિક્ષાત્પ્રભાષતે। મા વધી રામ ગૃધ્રં ત્વં પૂર્વંદગ્ધં તપોબલાત્
એ સમયે આકાશમાંથી એક અવાજ આવ્યો: 'રામ, તું આ ગૃધ્રને ન માર, એ પહેલાં તપની શક્તિથી દાઝાઈ ગયો હતો.'
પુરા ગૌતમ દગ્ધોઽયં પ્રજાનાથો જનેશ્વર। બ્રહ્મદત્તસ્તુ નામૈષ શૂરઃ સત્યવ્રતઃ શુચિઃ
પહેલાં ગૌતમ ઋષિએ, જે પ્રજાપતિ છે, એણે આને દાઝ્યો હતો, હે મનુષ્યરાજ! આનું નામ બ્રહ્મદત્ત છે, જે શૂરવીર, સત્યવ્રતી અને પવિત્ર હતો.
ગૃહમાગત્ય વિપ્રર્ષેર્ભોજનં પ્રત્યયાચત। સાગ્રં વર્ષશતં ચૈવ ભુક્તવાન્નૃપસત્તમ
આ બ્રહ્મદત્ત એ ઋષિના ઘરમાં આવીને ભોજન માગ્યું, અને રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, એ ત્યાં પૂરા સો વર્ષ સુધી ભોજન કરતો રહ્યો.
બ્રહ્મદત્તસ્ય વૈ તસ્ય પાદ્યમર્ઘ્યં સ્વયં તતઃ। આત્મનૈવાકરોત્સમ્યગ્ભોજનાર્થં મહાદ્યુતે
બ્રહ્મદત્ત માટે એ મહાન આત્માએ પોતે જ પાદ્ય અને અર્ઘ્ય આપ્યું, અને ભોજન માટે યોગ્ય રીતે આદરપૂર્વક વ્યવસ્થા કરી.
સમાવિશ્ય ગૃહં તસ્ય આહારે તુ મહાત્મનઃ। નારીં પૂર્ણસ્તનીં દૃષ્ટ્વા હસ્તેનાથ પરામૃશત્
જ્યારે એ મહાન આત્મા પોતાના ઘરમાં ભોજન લેવા બેઠો, ત્યારે એણે એક સ્ત્રીને, જેનું સ્તન ભરેલું હતું, જોઈ અને હાથથી સ્પર્શ કર્યો.
અથ ક્રુદ્ધેન મુનિના શાપો દત્તઃ સુદારુણઃ। ગૃધ્રત્વં ગચ્છ વૈ મૂઢ રાજા મુનિમથાબ્રવીત્
પછી ક્રોધિત ઋષિએ ભયાનક શાપ આપ્યો: 'મૂર્ખ, તું ગૃધ્ર બની જા!' પછી રાજાએ ઋષિને કહ્યું.
કૃપાં કુરુ મહાભાગ શાપોદ્ધારો ભવિષ્યતિ। દયાલુસ્તદ્વચઃ શ્રુત્વા પુનરાહ નરાધિપ
'મહેરબાની કરો, મહાભાગ, અને શાપમાંથી મુક્તિ આપો.' રાજાની વાત સાંભળી, દયાળુ ઋષિએ ફરી કહ્યું.
ઉત્પત્સ્યતે રઘુકુલે રામો નામ મહાયશાઃ। ઇક્ષ્વાકૂણાં મહાભાગો રાજા રાજીવલોચનઃ
'રઘુ વંશમાં રામ નામનો મહાન યશવંત રાજા જન્મશે, જે ઇક્ષ્વાકુઓમાં શ્રેષ્ઠ અને કમળની આંખો ધરાવતો હશે.'
તેન દૃષ્ટો વિપાપસ્ત્વં ભવિતા નરપુંગવ। દૃષ્ટો રામેણ તચ્છ્રુત્વા બભૂવ પૃથિવીપતિઃ
'જ્યારે એ શ્રેષ્ઠ પુરુષ રામ તને જોશે, ત્યારે તું પાપમુક્ત થઈ જશ.' રામ પાસેથી આ સાંભળી રાજા આનંદિત થયો.
ગૃધ્રત્વં ત્યજ્ય વૈ શીઘ્રં દિવ્યગંધાનુલેપનઃ। પુરુષો દિવ્યરૂપોઽસૌ બભાષે તં નરાધિપં
ગૃધ્રનું રૂપ ત્યજીને તરત જ દિવ્ય સુગંધથી સુગંધીત, એ દિવ્ય રૂપ ધરાવતો મનુષ્ય રાજા પાસે બોલ્યો.
સાધુ રાઘવ ધર્મજ્ઞ ત્વત્પ્રસાદાદહં વિભો। વિમુક્તો નરકાદ્ઘોરાદપાપસ્તુ ત્વયા કૃતઃ
'શાબાશ રાઘવ, ધર્મને જાણનારા! તારી કૃપાથી, હે પ્રભુ, હું ભયાનક નરકમાંથી મુક્ત થયો છું અને તારા કારણે પાપમુક્ત થયો છું.'
વિસર્જિતં મયા ગાર્ધ્યં નરરૂપી મહીપતિઃ। ઉલૂકં પ્રાહ ધર્મજ્ઞ સ્વગૃહં વિશ કૌશિક
'હું હવે ગૃધ્રનું રૂપ છોડીને મનુષ્ય બની ગયો છું, હે રાજા.' પછી ધર્મને જાણનારા એ ઉલૂકને કહ્યું: 'કૌશિક, તું તારા ઘરે જા.'
અહં સંધ્યામુપાસિત્વા ગમિષ્યે યત્ર વૈ મુનિઃ। અથોદકમુપસ્પૃશ્ય સંધ્યામન્વાસ્ય પશ્ચિમાં
'હું સંધ્યાવંદન કરીને ત્યાં જઈશ જ્યાં ઋષિ છે.' પછી પાણી સ્પર્શ કરીને અને સંધ્યા પૂરી કરીને,
આશ્રમં પ્રાવિશદ્રામઃ કુંભયોનેર્મહાત્મનઃ। તસ્યાગસ્ત્યો બહુગુણં ફલમૂલં ચ સાદરં
રામે મહાન આત્મા કુંભયોનિના આશ્રમમાં પ્રવેશ કર્યો. ત્યાં અગસ્ત્યએ ખૂબ આદરથી ઘણાં ફળ અને મૂળ આપ્યાં.
રસવંતિ ચ શાકાનિ ભોજનાર્થમુપાહરત્। સભુક્તવાન્નરવ્યાઘ્રસ્તદન્નમમૃતોપમમ્
ભોજન માટે સ્વાદિષ્ટ શાકભાજી પણ લાવ્યો; મનુષ્યમાં વાઘે એ અમૃત સમાન ભોજન કર્યું.
પ્રીતશ્ચ પરિતુષ્ટશ્ચ તાં રાત્રિં સમુપાવસત્। પ્રભાતે કાલ્યમુત્થાય કૃત્વાહ્નિકમરિંદમ
પ્રસન્ન અને સંતોષી થઈ એ રાત ત્યાં વિતાવી; વહેલી સવારએ દુશ્મનોને હરાવનારા એ પોતાના રોજના કર્મ કર્યા.
ૠષિં સમભિચક્રામ ગમનાય રઘૂત્તમઃ। અભિવાદ્યાબ્રવીદ્રામો મહર્ષિં કુંભસંભવમ્
રઘુવંશમાં શ્રેષ્ઠ એ ઋષિ પાસે વિદાય લેવા ગયો; નમસ્કાર કરીને રામે કુંભથી જન્મેલા મહર્ષિને કહ્યું.
આપૃચ્છે સાધયે બ્રહ્મન્નનુજ્ઞાતું ત્વમર્હસિ। ધન્યોસ્મ્યનુગૃહીતોસ્મિ દર્શનેન મહામુને
હે બ્રાહ્મણ, હવે હું તમારો વિદાય લઈ રહ્યો છું, કૃપા કરીને મને જવાની પરવાનગી આપો. મહાન ઋષિ, તમારું દર્શન કરીને હું ધન્ય અને કૃપાપાત્ર થયો છું.
દિષ્ટ્યા ચાહં ભવિષ્યામિ પાવનાત્મા મહાત્મનઃ। એવં બ્રુવતિ કાકુત્સ્થે વાક્યમદ્ભુતદર્શનં
મારે ભાગ્યથી મહાત્માના સંપર્કથી આત્મા શુદ્ધ થશે. કાકુત્સ્થએ આ રીતે કહ્યું ત્યારે અદ્ભુત વાણી સંભળાઈ.
ઉવાચ પરમપ્રીતો બાષ્પનેત્રસ્તપોધનઃ। અત્યદ્ભુતમિદં વાક્યં તવ રામ શુભાક્ષરં
તપસ્વીએ, આંખોમાં આશ્રુ સાથે અને પરમ પ્રસન્નતા સાથે કહ્યું: 'હે રામ, તારા શબ્દો અત્યંત અદ્ભુત અને શુભ છે.'
પાવનં સર્વભૂતાનાં ત્વયોક્તં રઘુનંદન। મુહૂર્તમપિ રામ ત્વાં મૈત્રેણેક્ષંતિ યે નરાઃ
હે રઘુનંદન, તું જે કહ્યું તે સર્વ જીવો માટે પાવન છે. હે રામ, જેઓ તને મિત્રભાવથી એક ક્ષણ માટે પણ જુએ છે—
પાવિતાસ્સર્વસૂક્તૈસ્તે કથ્યંતે ત્રિદિવૌકસઃ। યે ચ ત્વાં ઘોરચક્ષુર્ભિરીક્ષંતે પ્રાણિનો ભુવિ
—તેઓ સર્વ પવિત્ર વચનો દ્વારા શુદ્ધ થાય છે, જેમ સ્વર્ગવાસીઓ કહે છે. અને પૃથ્વી પર જેઓ તને દુશ્મનભાવથી જુએ છે—
તે હતા બ્રહ્મદંડેન સદ્યો નરકગામિનઃ। ઈદૃશસ્ત્વં રઘુશ્રેષ્ઠ પાવનઃ સર્વદેહિનાં
—તેઓ બ્રહ્માના દંડથી તરત જ વિનાશ પામે છે અને નરકમાં જાય છે. હે રઘુશ્રેષ્ઠ, તું સર્વ દેહધારીઓને પાવન કરનાર છે.
કથયંતશ્ચ લોકાસ્ત્વાં સિદ્ધિમેષ્યંતિ રાઘવ। ગચ્છસ્વાનાતુરોઽવિઘ્નં પંથાનમકુતોભયઃ
હે રાઘવ, જે લોકો તારી વાતો કરે છે, તેઓ સિદ્ધિ પામે છે. હવે તું નિરાંતે, નિર્ભય અને અવરોધ વિના તારો માર્ગ પકડ.
પ્રશાધિ રાજ્યં ધર્મેણ ગતિસ્તુ જગતાં ભવાન્। એવમુક્તસ્તુ મુનિના પ્રાઞ્જલિ પ્રગ્રહો નૃપઃ
ધર્મથી રાજ્ય ચલાવ, તું સર્વ જગતનો આશ્રય છે. ઋષિએ આવું કહ્યું ત્યારે રાજાએ હાથ જોડીને—