નદપુણ્યે ગિરિવરે કોકિલાશતમંડિતે। નાનાપક્ષિરવોદ્યાને નાનામૃગસમાકુલે
પવિત્ર નદી પાસે, ઊંચા પર્વત પર, જ્યાં કોયલના ટોળા ગૂંજી રહ્યા છે, અને વિવિધ પક્ષીઓના કલરવથી ભરેલા બગીચામાં, અનેક પ્રકારના પ્રાણીઓથી ભરેલો એ પ્રદેશ હતો.
સિંહવ્યાઘ્રસમાકીર્ણે નાનાદ્વિજસમાવૃતે। ગૃધ્રોલૂકૌ પ્રવસિતૌ બહૂન્વર્ષગણાનપિ
એ જગ્યાએ સિંહો અને વાઘોથી ઘેરાયેલ, અનેક જાતના પક્ષીઓથી ભરપૂર, ગૃધ્ર અને ઉલ્લૂ ઘણા વર્ષો સુધી ત્યાં રહેતા હતા.
અથોલૂકસ્ય ભવનં ગૃધ્રઃ પાપવિનિશ્ચયઃ। મમેદમિતિ કૃત્વાઽસૌ કલહં તેન ચાકરોત્
પછી, પાપી મનવાળો ગૃધ્ર, ઉલ્લૂનું ઘર પોતાનું છે એમ માની, તેની સાથે ઝઘડો કરવા લાગ્યો.
રાજા સર્વસ્ય લોકસ્ય રામો રાજીવલોચનઃ। તં પ્રપદ્યાવહૈ શીઘ્રં કસ્યૈતદ્ભવનં ભવેત્
આ જગતના રાજા, કમળની આંખો ધરાવનાર રામ, ચાલો, આપણે ઝડપથી તેમની પાસે જઈએ કે આ ઘર કોણું થાય તે નક્કી કરવા.
ગૃધ્રોલૂકૌ પ્રપદ્યેતાં જાતકોપાવમર્ષિણૌ। રામં પ્રપદ્યતૌ શીઘ્રં કલિવ્યાકુલચેતસૌ
ગૃધ્ર અને ઉલ્લૂ, બંને ગુસ્સાવાળા અને સહન ન કરી શકતા, મનમાં ઝઘડાની ચિંતા લઈને, ઝડપથી રામ પાસે પહોંચ્યા.
તૌ પરસ્પરવિદ્વેષૌ સ્પૃશતશ્ચરણૌ તથા। અથ દૃષ્ટ્વા રાઘવેંદ્રં ગૃધ્રો વચનમબ્રવીત્
એકબીજાથી દુશ્મની રાખીને, બંનેએ રામના પગ સ્પર્શ કર્યા; પછી રઘુકુલના રાજાને જોઈને, ગૃધ્ર બોલ્યો.
સુરાણામસુરાણાં ચ ત્વં પ્રધાનો મતો મમ। બૃહસ્પતેશ્ચ શુક્રાચ્ચ ત્વં વિશિષ્ટો મહામતિઃ
દેવતાઓ અને દાનવોમાં, હું તમને સર્વોપરી માનું છું; બુદ્ધિમાં તમે બૃહસ્પતિ અને શુક્રથી પણ વધુ છો, મહાન બુદ્ધિશાળી છો.
પરાવરજ્ઞો ભૂતાનાં મર્ત્યે શક્ર ઇવાપરઃ। દુર્નિરીક્ષો યથા સૂર્યો હિમવાનિવ ગૌરવે
તમે સર્વ જીવોમાં ઊંચા-નીચા જાણો છો, મનુષ્યોમાં તમે બીજા ઇન્દ્ર સમાન છો; જેમ સૂર્યને જોવું મુશ્કેલ છે, તેમ તમે, અને હિમાલય જેવી ગંભીરતા ધરાવો છો.
સાગરશ્ચાસિ ગાંભીર્યે લોકપાલો યમો હ્યસિ। ક્ષાંત્યા ધરણ્યા તુલ્યોસિ શીઘ્રત્વે હ્યનિલોપમઃ
તમારી ગંભીરતા સાગર જેવી છે, વિશ્વના રક્ષક તરીકે તમે યમ સમાન છો; ક્ષમામાં ધરતી જેવી સમાનતા છે, અને ઝડપમાં પવન જેવો છો.
ગુરુસ્ત્વં સર્વસંપન્નો વિષ્ણુરૂપોસિ રાઘવ। અમર્ષી દુર્જયો જેતા સર્વાસ્ત્રવિધિપારગઃ
તમે સર્વ ગુણોથી ભરપૂર ગુરુ છો, રાઘવ, તમે વિષ્ણુ સ્વરૂપ છો; અણ્યાય સહન ન કરનાર, અપરાજિત, વિજયી અને સર્વ શસ્ત્રો-વિદ્યામાં પારંગત છો.
શૃણુ ત્વં મમ દેવેશ વિજ્ઞાપ્યં નરપુંગવ। મમાલયં પૂર્વકૃતં બાહુવીર્યેણ વૈ પ્રભો
હે દેવોના સ્વામી, હે શ્રેષ્ઠ મનુષ્ય, મારી વાત સાંભળો; આ ઘર પહેલાં મારું હતું, અને મેં મારા બળથી મેળવ્યું હતું, હે પ્રભુ.
ઉલૂકો હરતે રાજંસ્ત્વત્સમીપે વિશેષતઃ। ઈદૃશોયં દુરાચારસ્ત્વદાજ્ઞા લંઘકો નૃપ
રાજા, ઉલ્લૂએ ખાસ કરીને તમારી નજીક આ ઘર કબજે કર્યું છે; તેની આવી દુશ્ચરિત્રતા છે, કે તે તમારી આજ્ઞા ઉલ્લંઘે છે.
પ્રાણાંતિકેન દંડેન રામ શાસિતુમર્હસિ। એવમુક્તે તુ ગૃધ્રેણ ઉલૂકો વાક્યમબ્રવીત્
હે રામ, જીવન અંત કરનાર દંડથી તમે તેને શાસન કરવું જોઈએ; ગૃધ્રે આવી વાત કહી, પછી ઉલ્લૂ બોલ્યો.
શૃણુ દેવ મમ જ્ઞાપ્યમેકચિત્તો નરાધિપ। સોમાચ્છક્રાચ્ચ સૂર્યાચ્ચ ધનદાચ્ચ યમાત્તથા
હે દેવ, હે રાજા, એકાગ્ર ચિત્તથી હું જે કહેવા માંગું છું તે સાંભળો; ચંદ્ર, ઇન્દ્ર, સૂર્ય, કુબેર અને યમ પાસેથી,
જાયતે વૈ નૃપો રામ કિંચિદ્ભવતિ માનુષઃ। ત્વં તુ સર્વમયો દેવો નારાયણપરાયણઃ
રાજા જન્મે છે, હે રામ, અને થોડું માનવીય બને છે; પણ તમે સર્વવ્યાપી દેવ છો, અને નારાયણના ભક્ત છો.
પ્રોચ્યતે સોમતા રાજન્સમ્યક્કાર્યે વિચારિતે। સમ્યગ્રક્ષસિ તાપેભ્યસ્તમોઘ્નો હિ યતો ભવાન્
હે રાજા, યોગ્ય કાર્ય વિચારવામાં તમને ચંદ્ર કહે છે; તમે દુઃખોથી સાચો છો, કારણ કે તમે અંધકારનો નાશક છો.
દોષે દંડાત્પ્રજાનાં ત્વં યતઃ પાપભયાપહઃ। દાતા પ્રહર્તા ગોપ્તા ચ તેનેંદ્ર ઇવ નો ભવાન્
પ્રજામાં દોષ માટે દંડ આપીને, તમે પાપનો ભય દૂર કરો છો; તમે દાતા, દંડ આપનાર અને રક્ષક છો, તેથી તમે અમારે માટે ઇન્દ્ર સમાન છો.
અધૃષ્યઃ સર્વભૂતેષુ તેજસા ચાનલો મતઃ। અભીક્ષ્ણં તપસે પાપાંસ્તેન ત્વં રામ ભાસ્કરઃ
તમારી તેજસ્વિતાથી, તમે સર્વ જીવોમાં અપરાજિત અને અગ્નિ સમાન ગણાવ છો; સતત તપથી તમે પાપોનો નાશ કરો છો, તેથી, હે રામ, તમે સૂર્ય સમાન છો.
સાક્ષાદ્વિત્તેશતુલ્યસ્ત્વમથવા ધનદાધિકઃ। ચિત્તાયત્તા તુ પત્નીશ્રીર્નિત્યં તે રાજસત્તમ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તમે સીધા ધનના દેવ કુબેર જેટલા છો, કે કદાચ તેમનાથી પણ વધારે. છતાં, પત્નીની સમૃદ્ધિ તો હંમેશા મનની સ્થિતિ પર જ આધાર રાખે છે.
ધનદસ્ય તુ કોશેન ધનદસ્તેન વૈભવાન્। સમઃ સર્વેષુ ભૂતેષુ સ્થાવરેષુ ચરેષુ ચ
કુબેરને તો પોતાના ખજાનાથી જ ધન મળે છે અને એના કારણે જ તે બધા જીવોમાં, સ્થાવર અને જંગમમાં, સમાન સમૃદ્ધિ ધરાવે છે.
શત્રૌ મિત્રે ચ તે દૃષ્ટિઃ સમંતાદ્યાતિ રાઘવ। ધર્મેણ શાસનં નિત્યં વ્યવહારવિધિક્રમૈઃ
રાઘવ, તારી દૃષ્ટિ દુશ્મન અને મિત્ર બંને પર સમાન રહે છે; તું હંમેશા ધર્મથી અને યોગ્ય રીત-રિવાજથી રાજ્ય ચલાવ છે.
યસ્ય રુષ્યસિ વૈ રામ મૃત્યુસ્તસ્યાભિધીયતે। ગીયસે તેન વૈ રાજન્યમ ઇત્યભિવિશ્રુતઃ
રામ, જેને તું ગુસ્સે થાય છે, તેને તો મૃત્યુ જ મળે છે; તેથી જ તું દંડથી શાસન કરનાર રાજા તરીકે પ્રસિદ્ધ છે.
યશ્ચાસૌ માનુષો ભાવો ભવતો નૃપસત્તમ। આનૃશંસ્યપરો રાજા સર્વેષુ કૃપયાન્વિતઃ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તારો માનવીય સ્વભાવ તો હંમેશા દયાળુ રહે છે; તું રાજા તરીકે બધામાં દયા ધરાવ છે.
દુર્બલસ્ય ત્વનાથસ્ય રાજા ભવતિ વૈ બલમ્। અચક્ષુષો ભવેચ્ચક્ષુરમતેષુ મતિર્ભવેત્
રાજા તો નિર્વળ અને અનાથના બળ બને છે; અંધ માટે આંખ બને છે અને અજ્ઞાન માટે બુદ્ધિ બને છે.
અસ્માકમપિ નાથસ્ત્વં શ્રૂયતાં મમ ધાર્મિક। ભવતા તત્ર મંતવ્યં યથૈતે કિલ પક્ષિણઃ
ધર્મપ્રિય, તું અમારો પણ રક્ષક છે; મારી વાત સાંભળ. જેમ તું આ પક્ષીઓનું ધ્યાન રાખે છે, તેમ અમારું પણ ધ્યાન રાખવું જોઈએ.
યોસ્મન્નાથઃ સ પક્ષીંદ્રો ભવતો વિનિયોજ્યકઃ। અસ્વામ્યં દેવ નાસ્માકં સન્નિધૌ ભવતઃ પ્રભો
અમારો સ્વામી તો પક્ષીઓનો રાજા છે, જે તારા દ્વારા નિયુક્ત કરવામાં આવ્યો છે; પ્રભુ, તારી હાજરીમાં અમને કોઈ સ્વતંત્રતા નથી.
ભવતૈવ કૃતં પૂર્વં ભૂતગ્રામં ચતુર્વિધમ્। મમાલયપ્રવિષ્ટસ્તુ ગૃધ્રો માં બાધતે નૃપ
પહેલાં તું જ ચાર પ્રકારના જીવસમૂહની રચના કરી હતી; પણ હવે, રાજા, એક ગૃધ્ર મારા ઘર માં આવીને મને તકલીફ આપે છે.
ભવાન્દેવમનુષ્યેષુ શાસ્તા વૈ નરપુંગવ। એતચ્છ્રુત્વા તુ વૈ રામઃ સચિવાનાહ્વયત્સ્વયમ્
દેવો અને મનુષ્યોમાં તું જ શાસક છે, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ; આ સાંભળીને રામે પોતે પોતાના મંત્રીઓને બોલાવ્યા.
વિષ્ટિર્જયંતો વિજયઃ સિદ્ધાર્થો રાષ્ટ્રવર્ધનઃ। અશોકો ધર્મપાલશ્ચ સુમંત્રશ્ચ મહાબલઃ
વિષ્ટિ, જયંત, વિજય, સિદ્ધાર્થ, રાષ્ટ્રવર્ધન, અશોક, ધર્મપાલ અને મહાબળી સુમંત્ર—
એતે રામસ્ય સચિવા રાજ્ઞો દશરથસ્ય ચ। નીતિયુક્તા મહાત્માનઃ સર્વશાસ્ત્રવિશારદાઃ
આ બધા રામ અને દશરથના મંત્રી છે, મહાન આત્માવાળા, નીતિમાં પારંગત અને સર્વ શાસ્ત્રોમાં નિષ્ણાત.