તતો બ્રહ્મા સુરશ્રેષ્ઠો લોકપાલાન્સવાસવાન્। સમાહૂયાબ્રવીત્સર્વાંસ્તેજોભાગોઽત્ર યુજ્યતામ્
પછી બ્રહ્મા, દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, લોકપાલો અને ઇન્દ્રને બોલાવ્યા અને બધાને કહ્યું: 'તમારું તેજ અહીં જોડો.'
તતો દદુર્લોકપાલાશ્ચતુર્ભાગં સ્વતેજસા। અક્ષયશ્ચ તતો બ્રહ્મા યતો જાતોઽક્ષયો નૃપઃ
પછી લોકપાલોએ પોતાના તેજનો ચોથો ભાગ આપ્યો; અને એમાંથી બ્રહ્માએ અક્ષય રાજા સર્જ્યો, કારણ કે એ અક્ષયમાંથી જન્મ્યો.
તં બ્રહ્મા લોકપાલાનામંશં પુંસામયોજયત્। તતો નૃપસ્તદા તાસાં પ્રજાનાં ક્ષેમપંડિતઃ
બ્રહ્માએ એ લોકપાલોના ભાગને એક પુરુષમાં જોડ્યા; તેથી રાજા એ જીવોના રક્ષક અને માર્ગદર્શક બન્યો.
તત્રૈંદ્રેણ તુ ભાગેન સર્વાનાજ્ઞાપયેન્નૃપઃ। વારુણેન ચ ભાગેન સર્વાન્પુષ્ણાતિ દેહિનઃ
ઇન્દ્રના ભાગથી રાજા બધાને આજ્ઞા આપે છે; વરુણના ભાગથી એ બધા જીવોને પોષે છે.
કૌબેરેણ તથાંશેન ત્વર્થાન્દિશતિ પાર્થિવઃ। યશ્ચ યામ્યો નૃપે ભાગસ્તેન શાસ્તિ ચ વૈ પ્રજાઃ
કુબેરના ભાગથી રાજા ધન વિતરે છે; યમના ભાગથી એ પ્રજાને શાસન કરે છે.
તત્ર ચૈંદ્રેણ ભાગેન નરેન્દ્રોસિ રઘૂત્તમ। પ્રતિગૃહ્ણીષ્વાભરણં તારણાર્થે મમ પ્રભો
અહીં ઇન્દ્રના ભાગથી તમે રાજા છો, રઘુમાં શ્રેષ્ઠ. મારા મુક્તિ માટે આ આભૂષણ સ્વીકારો, પ્રભુ.
તતો રામઃ પ્રજગ્રાહ મુનેર્હસ્તાન્મહાત્મનઃ। દિવ્યમાભરણં ચિત્રં પ્રદીપ્તમિવ ભાસ્કરં
પછી રામે મહાન ઋષિના હાથમાંથી એક દિવ્ય આભૂષણ લીધું, જે ચમકદાર અને સૂર્ય જેવું તેજસ્વી હતું.
પ્રતિગૃહ્ય તતોગસ્ત્યાદ્રાઘવઃ પરવીરહા। નિરીક્ષ્ય સુચિરં કાલં વિચાર્ય ચ પુનઃ પુનઃ1.36.
અગસ્ત્યજી પાસેથી તે આભૂષણ સ્વીકારીને, રાઘવએ લાંબા સમય સુધી તેને નિહાળ્યું અને વારંવાર વિચાર કર્યો.
મૌક્તિકાનિ વિચિત્રાણિ ધાત્રીફલસમાનિ ચ। જાંબૂનદનિબદ્ધાનિ વજ્રવિદ્રુમનીલકૈઃ
તેમાં અનેક પ્રકારના મોતી હતા, જે ધાત્રીફળ જેવા દેખાતા, અને તે સુવર્ણમાં ગાંઠી, વજ્ર, મોતી, મણિ અને નીલમથી શોભિત હતું.
પદ્મરાગૈઃ સગોમેધૈર્વૈડૂર્યૈઃ પુષ્પરાગકૈઃ। સુનિબદ્ધં સુવિભક્તં સુકૃતં વિશ્વકર્મણા
પદ્મરાગ, ગોમેદ, વૈડૂર્ય અને પુષ્પરાગ જેવા રત્નો તેમાં સુંદર રીતે ગાંઠી, વિભાજિત અને વિશ્વકર્માએ કળાપૂર્વક બનાવેલા હતા.
દૃષ્ટ્વા પ્રીતિસમાયુક્તો ભૂયશ્ચેદં વ્યચિંતયત્। નેદૃશાનિ ચ રત્નાનિ મયા દૃષ્ટાનિ કાનિચિત્
તે જોઈને રામ આનંદથી ભરાઈ ગયો અને ફરી વિચાર કર્યો: 'આવા રત્નો મેં ક્યાંય જોયા નથી.'
ઉપશોભાનિ બદ્ધાનિ પૃથ્વીમૂલ્યસમાનિ ચ। વિભીષણસ્ય લંકાયાં ન દૃષ્ટાનિ મયા પુરા
આ રત્નો એટલા સુંદર રીતે ગાંઠી અને મૂલ્યમાં પૃથ્વી જેટલા છે, આવા રત્નો મેં વિભીષણની લંકામાં પણ પહેલાં ક્યારેય જોયા નથી.
ઇતિ સંચિત્ય મનસા રાઘવસ્તમૃષિં પુનઃ। આગમં તસ્ય દિવ્યસ્ય પ્રષ્ટું સમુપચક્રમે
એ રીતે મનમાં વિચાર કરીને, રાઘવએ ફરી ઋષિ પાસે જઈને એ દિવ્ય આભૂષણની ઉત્પત્તિ વિશે પૂછવાનું શરૂ કર્યું.
અત્યદ્ભુતમિદં બ્રહ્મન્ન પ્રાપ્યં ચ મહીક્ષિતામ્। કથં ભગવતા પ્રાપ્તં કુતો વા કેન નિર્મિતમ્
'હે બ્રાહ્મણ, આ ખૂબ જ અદભુત છે અને રાજાઓ માટે અપ્રાપ્ય છે; તમે આ કઈ રીતે મેળવ્યું, ક્યાંથી અને કોણે બનાવ્યું?'
કુતૂહલવશાચ્ચૈવ પૃચ્છામિ ત્વાં મહામતે। કરતલેસ્થિતે રત્ને કરમધ્યં પ્રકાશતે
'કુતૂહલથી, હે વિદ્વાન, હું તમને પૂછું છું: હાથની હથેળીમાં રહેલું રત્ન હાથના મધ્યમાં તેજ આપે છે.'
અધમં તદ્વિજાનીયાત્સર્વશાસ્ત્રેષુ ગર્હિતમ્। દિશઃ પ્રકાશયેદ્યત્તન્મધ્યમં મુનિસત્તમ
'જે સૌથી નીચું હોય તે બધાં શાસ્ત્રોમાં નિંદિત છે, હે શ્રેષ્ઠ ઋષિ; અને જે દિશાઓમાં તેજ આપે છે તે મધ્યમ ગણાય છે.'
ઊર્ધ્વગં ત્રિશિખં યત્સ્યાદુત્તમં તદુદાહૃતમ્। એતાન્યુત્તમજાતીનિ ઋષિભિઃ કીર્તિતાનિ તુ
'જે ત્રણ શિખા સાથે ઉપર તરફ તેજ આપે છે તે ઉત્તમ ગણાય છે; આવા શ્રેષ્ઠ પ્રકારના રત્નો ઋષિઓએ વખાણ્યા છે.'
આશ્ચર્યાણાં બહૂનાં હિ દિવ્યાનાં ભગવાન્નિધિઃ। એવં વદતિ કાકુત્સ્થે મુનિર્વાક્યમથાબ્રવીત્
અનેક અદભુત અને દિવ્ય ખજાનાઓમાં ભગવાન જ ખજાનાનું સ્થાન છે; આમ કાકુત્સ્થએ કહ્યું ત્યારે ઋષિએ જવાબ આપ્યો.
અગસ્ત્ય ઉવાચ। શૃણુ રામ પુરાવૃત્તં પુરા ત્રેતાયુગે મહત્। દ્વાપરે સમનુપ્રાપ્તે વને યદ્દૃષ્ટવાનહમ્
'અગસ્ત્યએ કહ્યું: રામ, ત્રેતાયુગમાં જે ઘટના બની, અને દ્વાપર યુગ આવતાં જંગલમાં મેં જે જોયું, એ સાંભળો.'
આશ્ચર્યં સુમહાબાહો નિબોધ રઘુનંદન। પુરા ત્રેતાયુગે હ્યાસીદરણ્યં બહુવિસ્તરમ્
'હે રઘુવંશી, બલવાન, એક અદભુત વાત સાંભળો: ત્રેતાયુગમાં એક વિશાળ જંગલ હતું.'
સમંતાદ્યોજનશતં મૃગવ્યાઘ્રવિવર્જિતમ્। તસ્મિન્નિષ્પુરુષેઽરણ્યે ચિકીર્ષુસ્તપ ઉત્તમમ્
'ચારેય બાજુએ સો યોજન જેટલું, જ્યાં કોઈ હરણ કે વાઘ નહોતાં; એ નિર્વન જંગલમાં હું શ્રેષ્ઠ તપ કરવા ઈચ્છતો હતો.'
અહમાક્રમિતું સૌમ્ય તદરણ્યમુપાગતઃ। તસ્યારણ્યસ્ય મધ્યં તુ યુક્તં મૂલફલૈઃ સદા
'હે સૌમ્ય, હું એ જંગલમાં પ્રવેશ્યો અને તેનું મધ્ય ભાગ હંમેશા મૂળ અને ફળોથી ભરપૂર હતું.'
શાકૈર્બહુવિધાકારૈર્નાનારૂપૈઃ સુકાનનૈઃ। તસ્યારણ્યસ્ય મધ્યે તુ પંચયોજનમાયતમ્
'તેમાં અનેક પ્રકારની શાકભાજી અને વિવિધ રૂપનાં સુંદર વન હતા; એ જંગલના મધ્યમાં પાંચ યોજન લાંબો વિસ્તાર હતો.'
હંસકારંડવાકીર્ણં ચક્રવાકોપશોભિતમ્। તત્રાશ્ચર્યં મયા દૃષ્ટં સરઃ પરમશોભિતમ્
'હંસ અને કાંદરા ભરેલા, ચક્રવાકથી શોભિત, ત્યાં મેં એક અદભુત અને અત્યંત સુંદર સરોવર જોયું.'
વિસારિકચ્છપાકીર્ણં બકપંક્તિગણૈર્યુતમ્। સમીપે તસ્ય સરસસ્તપસ્તપ્તું ગતઃ પુરા
એક વખત હું એ સરોવર પાસે ગયો, જ્યાં કાચબા અને મગરો ભરેલા હતા અને બગલાંઓની પંક્તિઓ બેઠેલી હતી, ત્યાં જઈને મેં તપ કરવાનું શરૂ કર્યું.
દેશં પુણ્યમુપેત્યૈવં સર્વહિંસાવિવર્જિતમ્। તત્રાહમવસં રાત્રિં નૈદાઘીં પુરુષર્ષભ
એ પવિત્ર અને સર્વ પ્રકારની હિંસાથી રહિત સ્થળે પહોંચી, મેં ઉનાળાની રાત ત્યાં વિતાવી, હે પુરુષોમાં શ્રેષ્ઠ.
પ્રભાતે પુરુત્થાય સરસ્તદુપચક્રમે। અથાપશ્યં શવમહમસ્પૃષ્ટજરસં ક્વચિત્
સવાર પડતાં જ હું વહેલું ઊઠી એ સરોવર પાસે ગયો; ત્યાં મેં એક જગ્યાએ એક લાશ જોઈ, જે હજી સુધી સડી ન હતી.
તિષ્ઠંતં પરયા લક્ષ્મ્યા સરસો નાતિદૂરતઃ। તદર્થં ચિંતયાનોહં મુહૂર્તમિવ રાઘવ
એ સરોવરથી બહુ દૂર નહિ, એક અજોડ સૌંદર્ય ધરાવતો પુરુષ ઊભો હતો; હું થોડો સમય એનું કારણ શું હશે એ વિચારી રહ્યો.
અસ્ય તીરે ન વૈ પ્રાણી કો વાપ્યેષ સુરર્ષભઃ। મુનિર્વા પાર્થિવો વાપિ ક્વ મુનિઃ પાર્થિવોપિ વા
આ કાંઠે તો કોઈ જીવંત પ્રાણી દેખાતું નથી—હે દેવોમાં શ્રેષ્ઠ, આ કોણ હશે? શું એ કોઈ મુનિ છે કે રાજા? મુનિ કે રાજા ક્યાં છે?
અથવા પાર્થિવસુતસ્તસ્યૈવં સંભવઃ કૃતઃ। અતીતેહનિ રાત્રૌ વા પ્રાતર્વાપિ મૃતો યદિ
કે પછી એ કોઈ રાજકુમાર હશે અને આવું કશુંક એની સાથે બન્યું હશે; કદાચ ગઈકાલે રાત્રે કે આજે સવારે એનું મૃત્યુ થયું હશે.