અગ્રે તવ મહાબાહો કિંકરઃ સમુપસ્થિતઃ। ભાષિતં સુચિરં શ્રુત્વા પુષ્પકસ્ય નરાધિપ
તમારા આગળ, મહાબાહુ, તમારો દાસ હાજર છે; પુષ્પકના લાંબા વચન સાંભળીને, મનુષ્યોના રાજાએ—
અભિવાદ્ય મહર્ષીંસ્તાન્વિમાનં સોધ્યરોહત। ધનુર્ગૃહીત્વા તૂણૌ ચ ખડ્ગં ચાપિ મહાપ્રભમ્
મહર્ષિઓને વંદન કરીને, એ વિમાનમાં ચડી ગયો; ધનુષ, તૂણ અને તેજસ્વી ખડગ લઈ.
નિક્ષિપ્ય નગરે વીરૌ સૌમિત્રિ ભરતાવુભૌ। પ્રાયાત્પ્રતીચીં ત્વરિતો વિચિન્વન્સુસમાહિતઃ
સૌમિત્રિ અને ભરત, બંને વીરોને શહેરમાં મૂકી, એ પાશ્ચાત્ય દિશામાં ઝડપથી, એકાગ્રતાપૂર્વક શોધવા નીકળી ગયો.
ઉત્તરામગમત્પશ્ચાદ્દિશં હિમવદાશ્રિતામ્। પૂર્વામપિ દિશાં ગત્વા તથાઽપશ્યન્નરાધિપઃ
એ ઉત્તર તરફ ગયો, પછી પશ્ચિમ દિશામાં, હિમાલય પાસે; પૂર્વ દિશામાં પણ જઈને, રાજાએ એ જ રીતે જોયું.
સર્વાં શુદ્ધસમાચારામાદર્શમિવ નિર્મલામ્। તતો દિશં સમાક્રામદ્દક્ષિણાં રઘુનંદનઃ
એ તમામ દિશાઓ, શુદ્ધ વર્તનવાળી, કાંઈ દાગ વગર, દર્પણ જેવી નિર્મળ જોઈ; પછી રઘુનંદન દક્ષિણ દિશામાં આગળ વધ્યો.
શૈલસ્ય ઉત્તરે પાર્શ્વે દદર્શ સુમહત્સરઃ। તસ્મિન્સરસિ તપ્યંતં તાપસં સુમહત્તપઃ
પર્વતના ઉત્તર ભાગે, એ એક વિશાળ સરોવર જોયું; એ સરોવરમાં, એક તપસ્વી ઊંડા તપમાં લીન હતો.
દદર્શ રાઘવો ભીમં લંબમાનમધોમુખં। તમુપાગમ્ય કાકુત્સ્થસ્તપ્યમાનં તુ તાપસમ્
રાઘવએ એક ભયાનક તપસ્વી જોયો, જે નીચે લટકતો, માથું ઝુકાવેલો હતો; કાકુત્સ્થ એ તપસ્વી પાસે જઈ, તપ કરતા જોયા.
ઉવાચ રાઘવો વાક્યં ધન્યસ્ત્વમમરપ્રભ। કસ્યાં યોનૌ તપોવૃદ્ધિર્વર્તતે દૃઢનિશ્ચય
રાઘવએ કહ્યું: 'તમે ધન્ય છો, દેવતાની જેમ તેજસ્વી. કઈ જાતિમાં, દૃઢ નિશ્ચયથી તપ વધે છે?'
અહં દાશરથી રામઃ પૃચ્છામિ ત્વાં કુતૂહલાત્। કોર્થો વ્યવસિતસ્તુભ્યં સ્વર્ગલોકોથ વેતરઃ
'હું દશરથપુત્ર રામ છું; જિજ્ઞાસાથી તમને પૂછું છું: તમારો ઉદ્દેશ શું છે—સ્વર્ગલોક કે બીજું કંઈ?'
કિમર્થં તપ્યસે વા ત્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તાપસ। બ્રાહ્મણો વાસિ ભદ્રં તે ક્ષત્રિયો વાથ દુર્જયઃ
'તમે કયા માટે તપ કરો છો, એ સાંભળવા હું ઈચ્છું છું, તપસ્વી. તમે બ્રાહ્મણ છો—તમારા કલ્યાણ માટે—કે અજેય ક્ષત્રિય છો?'
વૈશ્યસ્તૃતીયવર્ણો વા શૂદ્રો વા સત્યમુચ્યતામ્। તપઃ સત્યાત્મકં નિત્યં સ્વર્ગલોકપરિગ્રહે
'અથવા તૃતીય વર્ણના વૈશ્ય છો, કે શૂદ્ર છો? સાચું કહો. તપ તો હંમેશા સત્ય સ્વરૂપ છે, સ્વર્ગલોક મેળવવા માટે.'
સાત્વિકં રાજસં ચૈવ તચ્ચ સત્યાત્મકં તપઃ। જગદુપકારહેતુર્હિ સૃષ્ટં તદ્વૈ વિરિંચિના
'તપ સાત્વિક અને રાજસ છે, અને એ તપ સત્ય સ્વરૂપ છે; જગતના કલ્યાણ માટે, એ બ્રહ્માએ સર્જ્યું છે.'
રૌદ્રં ક્ષત્રિયતેજોજં તત્તુ રાજસમુચ્યતે। પરસ્યોત્સાદનાર્થાય તચ્ચાસુરમુદાહૃતમ્
'ક્ષત્રિયની ઉગ્ર શક્તિ રાજસ કહેવાય છે; એ બીજા માટે વિનાશ કરવા, અસુર સ્વરૂપ ગણાય છે.'
અંગાનિ નિહ્નુતે યો વા અસૃગ્દિગ્ધાનિ ભાગશઃ। પંચાગ્નિંસાધયેદ્વાપિ સિદ્ધિં વા મૃત્યુમેવ વા
'જે અંગો છુપાવે છે, જે લોહીથી ભાગે ભાગે લિપ્ત છે, કે પાંચ અગ્નિ સાધે છે, કે સિદ્ધિ કે મૃત્યુ પામે છે—'
આસુરો હ્યેષ તે ભાવો ન ચ મે ત્વં દ્વિજો મતઃ। સત્યં તે વદતઃ સિદ્ધિરનૃતે નાસ્તિ જીવિતમ્
આ તારી વૃત્તિ અસુર જેવી છે, અને હું તને દ્વિજ માનતો નથી. સાચું બોલવાથી સફળતા મળે છે; ખોટું બોલવાથી જીવન રહેતું નથી.
તસ્ય તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ। અવાક્શિરાસ્તથા ભૂતો વાક્યમેતદુવાચ હ
રામના નિર્મલ કર્મોવાળી વાતો સાંભળીને, જેનું માથું ઝુકેલું હતું, તેણે આ રીતે બોલ્યું:
સ્વાગતં તે નૃપશ્રેષ્ઠ ચિરાદ્દૃષ્ટોસિ રાઘવ। પુત્રભૂતોસ્મિ તે ચાહં પિતૃભૂતોસિ મેનઘ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તને આવકાર છે; લાંબા સમય પછી તને જોવા મળ્યો, રાઘવ. હું તારો પુત્ર સમાન છું, અને તું મારા માટે પિતા સમાન છે, પાપરહિત.
અથવા નૈતદેવં હિ સર્વેષાં નૃપતિઃ પિતા। સત્વમર્ચ્યોઽસિ ભો રાજન્વયં તે વિષયે તપઃ
અથવા, એ રીતે નથી; રાજા તો બધાનો પિતા છે. રાજન, તું પૂજનીય છે; અમે તારા રાજ્યમાં તપ કરીએ છીએ.
ચરામસ્તત્રભાગોસ્તિ પૂર્વં સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા। ન ધન્યાઃ સ્મો વયં રામ ધન્યસ્ત્વમસિ પાર્થિવ
અમે અહીં વસીએ છીએ; આ ભાગ સ્વયંભુએ પહેલાં બનાવ્યો હતો. રામ, અમે ધન્ય નથી; તું જ ધન્ય છે, રાજા.
યસ્ય તે વિષયે હ્યેવં સિદ્ધિમિચ્છંતિ તાપસાઃ। તપસા ત્વં મદીયેન સિદ્ધિમાપ્નુહિ રાઘવ
તારા રાજ્યમાં તપસ્વીઓ આવી રીતે સિદ્ધિ ઇચ્છે છે. મારા તપથી તું સિદ્ધિ મેળવે, રાઘવ.
યદેતદ્ભવતા પ્રોક્તં યોનૌ કસ્યાં તુ તે તપઃ। શૂદ્રયોનિપ્રસૂતોહં તપ ઉગ્રં સમાસ્થિતઃ
તમે પૂછ્યું કે કઈ જાતિમાં મેં તપ કર્યું છે? હું શૂદ્ર યોનિમાં જન્મેલો છું, અને કઠોર તપ કરું છું.
દેવત્વં પ્રાર્થયે રામ સ્વશરીરેણ સુવ્રત। ન મિથ્યાહં વદે ભૂપ દેવલોકજિગીષયા
રામ, હું આ જ શરીરે દેવત્વ ઇચ્છું છું, સુવ્રત. રાજા, હું ખોટું બોલતો નથી; દેવલોક જીતવાની ઈચ્છા રાખું છું.
શૂદ્રં માં વિદ્ધિ કાકુત્સ્થ શંબૂકં નામ નામતઃ। ભાષતસ્તસ્ય કાકુત્સ્થઃ ખડ્ગં તુ રુચિરપ્રભં
કાકુત્સ્થ, મને શૂદ્ર જાણ, નામ શંબૂક છે. તે બોલતો હતો ત્યારે કાકુત્સ્થે તેજસ્વી તલવાર કાઢી.
નિષ્કૃષ્ય કોશાદ્વિમલં શિરશ્ચિચ્છેદ રાઘવઃ। તસ્મિન્શૂદ્રે હતે દેવાઃ સેન્દ્રાશ્ચાગ્નિપુરોગમાઃ
રાઘવે કોશમાંથી નિર્મળ તલવાર કાઢી, તેનું માથું કાપી નાખ્યું. એ શૂદ્રના મૃત્યુ પછી, ઇન્દ્ર અને અગ્નિ સહિત બધા દેવતાઓ—
સાધુસાધ્વિતિ કાકુત્સ્થં પ્રશશંસુર્મુહુર્મુહુઃ। પુષ્પવૃષ્ટિશ્ચ મહતી દેવાનાં સુસુગંધિની
વારંવાર કાકુત્સ્થને 'સારા કર્યું, સારું કર્યું' કહીને વખાણ્યા. અને દેવતાઓ તરફથી સુગંધિત ફૂલોથી મોટી વરસાદ પડતી.
આકાશાદ્વિપ્રમુક્તા તુ રાઘવં સર્વતોકિરત્। સુપ્રીતાશ્ચાબ્રુવન્દેવા રામં વાક્યવિદાંવરમ્
આ ફૂલવર્ષા આકાશમાંથી રાઘવ પર સર્વત્ર વરસી. આનંદિત દેવતાઓએ વાક્યમાં શ્રેષ્ઠ રામને કહ્યું:
સુરકાર્યમિદં સૌમ્ય કૃતં તે રઘુનંદન। ગૃહાણ ચ વરં રામ યમિચ્છસિ મહાવ્રત
'રઘુવંશી, તું દેવકૃત્ય પૂરૂં કર્યું છે, સૌમ્ય. મહાવ્રત, રામ, તું જે ઇચ્છે તે વર સ્વીકાર.'
ત્વત્કૃતેન હિ શૂદ્રોઽયં સશરીરોઽભ્યગાદ્દિવં। દેવાનાં ભાષિતં શ્રુત્વા રાઘવઃ સુસમાહિતઃ
તારા કાર્યથી આ શૂદ્ર શરીરસહિત સ્વર્ગમાં ગયો. દેવતાઓની વાત સાંભળીને રાઘવ મનથી શાંત રહ્યો.
ઉવાચ પ્રાઞ્જલિર્વાક્યં સહસ્રાક્ષં પુરંદરમ્। યદિ દેવાઃ પ્રસન્ના મે વરાર્હો યદિ વાપ્યહમ્
હાથ જોડીને તેણે સહસ્રાક્ષ પુરંદરને કહ્યું: 'જો દેવતાઓ મારા પર પ્રસન્ન છે, અને હું વર માટે યોગ્ય છું—'
કર્મણા યદિ મે પ્રીતા દ્વિજપુત્રઃ સ જીવતુ। વરમેતદ્ધિ ભવતાં કાંક્ષિતં પરમં હિ મે
'જો મારા કર્મથી તમે પ્રસન્ન છો, તો બ્રાહ્મણનો પુત્ર જીવતો રહે. એ જ વર હું તમારી પાસે ઇચ્છું છું.'