પુરે વા રાજશાર્દૂલ કુરુતે દુર્મતિર્નરઃ। ક્ષિપ્રં સ નરકં યાતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
'રાજા, જો શહેરમાં કોઈ દુર્વૃત્ત માણસ આવા કામ કરે, તો તે ઝડપથી નરકમાં જાય છે, વિશ્વના અંત સુધી.'
ચતુર્થં તસ્ય પાપસ્ય ભાગમશ્નાતિ પાર્થિવઃ। સત્ત્વં પુરુષશાર્દૂલ ગચ્છસ્વ વિષયં સ્વકમ્
'એ પાપનો ચોથો ભાગ, રાજા, તમને મળે છે; મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારા રાજ્યમાં પાછા જાઓ.'
દુષ્કૃતં યત્ર પશ્યેથાસ્તત્ર યત્નં સમાચર। એવં તે ધર્મવૃદ્ધિશ્ચ બલસ્ય વર્ધનં તથા
'જ્યાં પણ દુષ્કૃત્ય દેખાય, ત્યાં પ્રયત્નપૂર્વક કાર્ય કરો; આમ, તમારો ધર્મ વધશે અને બળ પણ વધશે.'
ભવિષ્યતિ નરશ્રેષ્ઠ બાલસ્યાસ્ય ચ જીવનમ્। નારદેનૈવમુક્તસ્તુ સાશ્ચર્યો રઘુનંદનઃ
'મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, આવું જ થશે અને આ બાળક જીવશે.' નારદજીના શબ્દો સાંભળીને રઘુનંદન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.
પ્રહર્ષમતુલં લેભે લક્ષ્મણં ચેદમબ્રવીત્। ગચ્છ સૌમ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠં સમાશ્વાસય લક્ષ્મણ
તેને અતુલ આનંદ થયો અને તેણે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'સૌમ્ય, જાઓ અને બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠને આશ્વાસન આપો, લક્ષ્મણ.'
બાલસ્ય ચ શરીરં ત્વં તૈલદ્રોણ્યાં નિધાપય। ગંધૈશ્ચ પરમોદારૈસ્તૈલૈશ્ચૈવ સુગંધિભિઃ
'બાળકનું શરીર તેલથી ભરેલી ડોળમાં રાખો, અને ઉત્તમ સુગંધ અને સુગંધિત તેલોથી સુશોભિત કરો.'
યથા ન શીર્યતે બાલસ્તથા સૌમ્ય વિધીયતામ્। યથા શરીરં ગુપ્તં સ્યાદ્બાલસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
જેમ બાળક કદી સુકાઈ નથી જાય, એ રીતે, સૌમ્ય, વ્યવસ્થા કરો; બાળકના શરીરનું, જેનું કર્મ નિરમય છે, રક્ષણ થવું જોઈએ.
વિપત્તિઃ પરિભેદો વા ન ભવેત્તત્તથા કુરુ। તથા સંદિશ્ય સૌમિત્રં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્
કોઈ દુઃખ કે વિખંડન ન થાય, એ રીતે કરો; એમ કહી, સૌમિત્રિ, શુભ લક્ષણ ધરાવતા લક્ષ્મણને સૂચના આપી.
મનસા પુષ્પકં દધ્યાવાગચ્છેતિ મહાયશાઃ। ઇંગિતં તત્તુ વિજ્ઞાય કામગં હેમભૂષિતમ્
મહાન યશ ધરાવનાર એ મનમાં પુષ્પકના આવવાનો વિચાર કર્યો; એ સંકેત સમજતાં, ઈચ્છા પૂરી કરતી, સોનાથી સજ્જ રથ આવી ગયો.
આજગામ મુહૂર્તાત્તુ સમીપં રાઘવસ્ય હિ। સોબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમહમસ્મિ નરાધિપ
થોડી જ ક્ષણે એ રાઘવની નજીક આવી પહોંચ્યું; હાથ જોડીને એ બોલ્યું: 'હું અહીં છું, મનુષ્યોના રાજા.'
અગ્રે તવ મહાબાહો કિંકરઃ સમુપસ્થિતઃ। ભાષિતં સુચિરં શ્રુત્વા પુષ્પકસ્ય નરાધિપ
તમારા આગળ, મહાબાહુ, તમારો દાસ હાજર છે; પુષ્પકના લાંબા વચન સાંભળીને, મનુષ્યોના રાજાએ—
અભિવાદ્ય મહર્ષીંસ્તાન્વિમાનં સોધ્યરોહત। ધનુર્ગૃહીત્વા તૂણૌ ચ ખડ્ગં ચાપિ મહાપ્રભમ્
મહર્ષિઓને વંદન કરીને, એ વિમાનમાં ચડી ગયો; ધનુષ, તૂણ અને તેજસ્વી ખડગ લઈ.
નિક્ષિપ્ય નગરે વીરૌ સૌમિત્રિ ભરતાવુભૌ। પ્રાયાત્પ્રતીચીં ત્વરિતો વિચિન્વન્સુસમાહિતઃ
સૌમિત્રિ અને ભરત, બંને વીરોને શહેરમાં મૂકી, એ પાશ્ચાત્ય દિશામાં ઝડપથી, એકાગ્રતાપૂર્વક શોધવા નીકળી ગયો.
ઉત્તરામગમત્પશ્ચાદ્દિશં હિમવદાશ્રિતામ્। પૂર્વામપિ દિશાં ગત્વા તથાઽપશ્યન્નરાધિપઃ
એ ઉત્તર તરફ ગયો, પછી પશ્ચિમ દિશામાં, હિમાલય પાસે; પૂર્વ દિશામાં પણ જઈને, રાજાએ એ જ રીતે જોયું.
સર્વાં શુદ્ધસમાચારામાદર્શમિવ નિર્મલામ્। તતો દિશં સમાક્રામદ્દક્ષિણાં રઘુનંદનઃ
એ તમામ દિશાઓ, શુદ્ધ વર્તનવાળી, કાંઈ દાગ વગર, દર્પણ જેવી નિર્મળ જોઈ; પછી રઘુનંદન દક્ષિણ દિશામાં આગળ વધ્યો.
શૈલસ્ય ઉત્તરે પાર્શ્વે દદર્શ સુમહત્સરઃ। તસ્મિન્સરસિ તપ્યંતં તાપસં સુમહત્તપઃ
પર્વતના ઉત્તર ભાગે, એ એક વિશાળ સરોવર જોયું; એ સરોવરમાં, એક તપસ્વી ઊંડા તપમાં લીન હતો.
દદર્શ રાઘવો ભીમં લંબમાનમધોમુખં। તમુપાગમ્ય કાકુત્સ્થસ્તપ્યમાનં તુ તાપસમ્
રાઘવએ એક ભયાનક તપસ્વી જોયો, જે નીચે લટકતો, માથું ઝુકાવેલો હતો; કાકુત્સ્થ એ તપસ્વી પાસે જઈ, તપ કરતા જોયા.
ઉવાચ રાઘવો વાક્યં ધન્યસ્ત્વમમરપ્રભ। કસ્યાં યોનૌ તપોવૃદ્ધિર્વર્તતે દૃઢનિશ્ચય
રાઘવએ કહ્યું: 'તમે ધન્ય છો, દેવતાની જેમ તેજસ્વી. કઈ જાતિમાં, દૃઢ નિશ્ચયથી તપ વધે છે?'
અહં દાશરથી રામઃ પૃચ્છામિ ત્વાં કુતૂહલાત્। કોર્થો વ્યવસિતસ્તુભ્યં સ્વર્ગલોકોથ વેતરઃ
'હું દશરથપુત્ર રામ છું; જિજ્ઞાસાથી તમને પૂછું છું: તમારો ઉદ્દેશ શું છે—સ્વર્ગલોક કે બીજું કંઈ?'
કિમર્થં તપ્યસે વા ત્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તાપસ। બ્રાહ્મણો વાસિ ભદ્રં તે ક્ષત્રિયો વાથ દુર્જયઃ
'તમે કયા માટે તપ કરો છો, એ સાંભળવા હું ઈચ્છું છું, તપસ્વી. તમે બ્રાહ્મણ છો—તમારા કલ્યાણ માટે—કે અજેય ક્ષત્રિય છો?'
વૈશ્યસ્તૃતીયવર્ણો વા શૂદ્રો વા સત્યમુચ્યતામ્। તપઃ સત્યાત્મકં નિત્યં સ્વર્ગલોકપરિગ્રહે
'અથવા તૃતીય વર્ણના વૈશ્ય છો, કે શૂદ્ર છો? સાચું કહો. તપ તો હંમેશા સત્ય સ્વરૂપ છે, સ્વર્ગલોક મેળવવા માટે.'
સાત્વિકં રાજસં ચૈવ તચ્ચ સત્યાત્મકં તપઃ। જગદુપકારહેતુર્હિ સૃષ્ટં તદ્વૈ વિરિંચિના
'તપ સાત્વિક અને રાજસ છે, અને એ તપ સત્ય સ્વરૂપ છે; જગતના કલ્યાણ માટે, એ બ્રહ્માએ સર્જ્યું છે.'
રૌદ્રં ક્ષત્રિયતેજોજં તત્તુ રાજસમુચ્યતે। પરસ્યોત્સાદનાર્થાય તચ્ચાસુરમુદાહૃતમ્
'ક્ષત્રિયની ઉગ્ર શક્તિ રાજસ કહેવાય છે; એ બીજા માટે વિનાશ કરવા, અસુર સ્વરૂપ ગણાય છે.'
અંગાનિ નિહ્નુતે યો વા અસૃગ્દિગ્ધાનિ ભાગશઃ। પંચાગ્નિંસાધયેદ્વાપિ સિદ્ધિં વા મૃત્યુમેવ વા
'જે અંગો છુપાવે છે, જે લોહીથી ભાગે ભાગે લિપ્ત છે, કે પાંચ અગ્નિ સાધે છે, કે સિદ્ધિ કે મૃત્યુ પામે છે—'
આસુરો હ્યેષ તે ભાવો ન ચ મે ત્વં દ્વિજો મતઃ। સત્યં તે વદતઃ સિદ્ધિરનૃતે નાસ્તિ જીવિતમ્
આ તારી વૃત્તિ અસુર જેવી છે, અને હું તને દ્વિજ માનતો નથી. સાચું બોલવાથી સફળતા મળે છે; ખોટું બોલવાથી જીવન રહેતું નથી.
તસ્ય તદ્ભાષિતં શ્રુત્વા રામસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ। અવાક્શિરાસ્તથા ભૂતો વાક્યમેતદુવાચ હ
રામના નિર્મલ કર્મોવાળી વાતો સાંભળીને, જેનું માથું ઝુકેલું હતું, તેણે આ રીતે બોલ્યું:
સ્વાગતં તે નૃપશ્રેષ્ઠ ચિરાદ્દૃષ્ટોસિ રાઘવ। પુત્રભૂતોસ્મિ તે ચાહં પિતૃભૂતોસિ મેનઘ
રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ, તને આવકાર છે; લાંબા સમય પછી તને જોવા મળ્યો, રાઘવ. હું તારો પુત્ર સમાન છું, અને તું મારા માટે પિતા સમાન છે, પાપરહિત.
અથવા નૈતદેવં હિ સર્વેષાં નૃપતિઃ પિતા। સત્વમર્ચ્યોઽસિ ભો રાજન્વયં તે વિષયે તપઃ
અથવા, એ રીતે નથી; રાજા તો બધાનો પિતા છે. રાજન, તું પૂજનીય છે; અમે તારા રાજ્યમાં તપ કરીએ છીએ.
ચરામસ્તત્રભાગોસ્તિ પૂર્વં સૃષ્ટઃ સ્વયંભુવા। ન ધન્યાઃ સ્મો વયં રામ ધન્યસ્ત્વમસિ પાર્થિવ
અમે અહીં વસીએ છીએ; આ ભાગ સ્વયંભુએ પહેલાં બનાવ્યો હતો. રામ, અમે ધન્ય નથી; તું જ ધન્ય છે, રાજા.
યસ્ય તે વિષયે હ્યેવં સિદ્ધિમિચ્છંતિ તાપસાઃ। તપસા ત્વં મદીયેન સિદ્ધિમાપ્નુહિ રાઘવ
તારા રાજ્યમાં તપસ્વીઓ આવી રીતે સિદ્ધિ ઇચ્છે છે. મારા તપથી તું સિદ્ધિ મેળવે, રાઘવ.