વસિષ્ઠસ્યાગ્રતઃ સ્થિત્વા રાજ્ઞો દીનસ્ય નારદઃ। પ્રત્યુવાચ શ્રુતં વાક્યમૃષીણાં સન્નિધૌ તદા
વશિષ્ઠજીની સામે ઊભા રહીને, દુઃખી રાજાને નારદજીએ ઋષિઓની હાજરીમાં સાંભળેલા શબ્દોનો જવાબ આપ્યો.
શૃણુ રામ યથાકાલં પ્રાપ્તો વૈ બાલસંક્ષયઃ। પુરા કૃતયુગે રામ સર્વત્ર બ્રાહ્મણોત્તરમ્
'રામ, સાંભળો, કેવી રીતે સમય પ્રમાણે બાળકોનો વિનાશ થયો છે; પહેલા કૃતયુગમાં, સર્વત્ર બ્રાહ્મણો સર્વોચ્ચ હતા.'
અબ્રાહ્મણો ન વૈ કશ્ચિત્તપસ્તપતિ રાઘવ। અમૃત્યવસ્તદા સર્વે જાયંતે ચિરજીવિનઃ
'રાઘવ, બ્રાહ્મણ સિવાય કોઈપણ તપસ્યા કરતો નહોતો; એ સમયે બધા અમર હતા અને લાંબા જીવન જીવતા.'
ત્રેતાયુગે પુનઃ પ્રાપ્તે બ્રહ્મક્ષત્રમનુત્તમમ્। અધર્મો દ્વાપરે તેષાં વૈશ્યાન્શૂદ્રાંસ્તથાવિશત્
'પછી જ્યારે ત્રેતાયુગ આવ્યો, ત્યારે ઉત્તમ બ્રાહ્મણો અને ક્ષત્રિયોએ પ્રભુત્વ મેળવ્યું; દ્વાપરયુગમાં અધર્મ વૈશ્ય અને શૂદ્રોમાં પણ પ્રવેશી ગયો.'
એવં નિરંતરં જુષ્ટમુદ્ભૂતમનૃતં પુનઃ। અધર્મસ્ય ત્રયઃ પાદા એકો ધર્મસ્ય ચાગતઃ
'આ રીતે સતત અસત્ય વધતું રહ્યું; અધર્મના ત્રણ ભાગો થયા અને ધર્મનો માત્ર એક ભાગ બચ્યો.'
તતઃ પૂર્વે ભૃશં ત્રસ્તા વર્ણા બ્રાહ્મણપૂર્વકાઃ। ભૂયઃ પાદસ્તુ ધર્મસ્ય દ્વિતીયઃ સમપદ્યત
'પછી બ્રાહ્મણોની આગેવાનીવાળા વર્ગો ખૂબ ડરાઈ ગયા; ફરી ધર્મનો બીજો ભાગ સ્થાપિત થયો.'
તસ્મિન્દ્વાપરસંજ્ઞે તુ તપો વૈશ્યં સમાવિશત્। યુગત્રયસ્ય વૈધર્મ્યં ધર્મસ્ય પ્રતિતિષ્ઠતિ
'દ્વાપર નામના યુગમાં તપસ્યા વૈશ્ય વર્ગમાં પ્રવેશી; ત્રણ યુગોમાં ધર્મ-અધર્મનો ભેદ જળવાયો.'
કલિસંજ્ઞે તતઃ પ્રાપ્તે વર્તમાને યુગેંતિમે। અધર્મશ્ચાનૃતં ચૈવ વવૃધાતે નરર્ષભ1.35.
'પછી જ્યારે કળી નામના હાલના અને અંતિમ યુગ આવ્યો, ત્યારે અધર્મ અને અસત્ય વધ્યા, મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ.'
ભવિતા શૂદ્રયોન્યાં તુ તપશ્ચર્યા કલૌ યુગે। સ તે વિષયપર્યંતે રાજન્નુગ્રતરં તપઃ
'કળીયુગમાં, શૂદ્રયોનિમાં તપસ્યા થશે; રાજા, તમારા રાજ્યમાં કઠોર તપસ્યા થશે.'
શૂદ્રસ્તપતિ દુર્બુદ્ધિસ્તેન બાલવધઃ કૃતઃ। યસ્યાધર્મમકાર્યં વા વિષયે પાર્થિવસ્ય હિ
'દુર્ભાગ્યશાળી શૂદ્રે તપસ્યા કરી, તેથી બાળકની હત્યા થઈ; જ્યાં રાજાના પ્રદેશમાં અધર્મ કે અયોગ્ય કાર્ય થાય છે—'
પુરે વા રાજશાર્દૂલ કુરુતે દુર્મતિર્નરઃ। ક્ષિપ્રં સ નરકં યાતિ યાવદાભૂતસંપ્લવમ્
'રાજા, જો શહેરમાં કોઈ દુર્વૃત્ત માણસ આવા કામ કરે, તો તે ઝડપથી નરકમાં જાય છે, વિશ્વના અંત સુધી.'
ચતુર્થં તસ્ય પાપસ્ય ભાગમશ્નાતિ પાર્થિવઃ। સત્ત્વં પુરુષશાર્દૂલ ગચ્છસ્વ વિષયં સ્વકમ્
'એ પાપનો ચોથો ભાગ, રાજા, તમને મળે છે; મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, તમારા રાજ્યમાં પાછા જાઓ.'
દુષ્કૃતં યત્ર પશ્યેથાસ્તત્ર યત્નં સમાચર। એવં તે ધર્મવૃદ્ધિશ્ચ બલસ્ય વર્ધનં તથા
'જ્યાં પણ દુષ્કૃત્ય દેખાય, ત્યાં પ્રયત્નપૂર્વક કાર્ય કરો; આમ, તમારો ધર્મ વધશે અને બળ પણ વધશે.'
ભવિષ્યતિ નરશ્રેષ્ઠ બાલસ્યાસ્ય ચ જીવનમ્। નારદેનૈવમુક્તસ્તુ સાશ્ચર્યો રઘુનંદનઃ
'મનુષ્યોમાં શ્રેષ્ઠ, આવું જ થશે અને આ બાળક જીવશે.' નારદજીના શબ્દો સાંભળીને રઘુનંદન આશ્ચર્યથી ભરાઈ ગયો.
પ્રહર્ષમતુલં લેભે લક્ષ્મણં ચેદમબ્રવીત્। ગચ્છ સૌમ્ય દ્વિજશ્રેષ્ઠં સમાશ્વાસય લક્ષ્મણ
તેને અતુલ આનંદ થયો અને તેણે લક્ષ્મણને કહ્યું: 'સૌમ્ય, જાઓ અને બ્રાહ્મણમાં શ્રેષ્ઠને આશ્વાસન આપો, લક્ષ્મણ.'
બાલસ્ય ચ શરીરં ત્વં તૈલદ્રોણ્યાં નિધાપય। ગંધૈશ્ચ પરમોદારૈસ્તૈલૈશ્ચૈવ સુગંધિભિઃ
'બાળકનું શરીર તેલથી ભરેલી ડોળમાં રાખો, અને ઉત્તમ સુગંધ અને સુગંધિત તેલોથી સુશોભિત કરો.'
યથા ન શીર્યતે બાલસ્તથા સૌમ્ય વિધીયતામ્। યથા શરીરં ગુપ્તં સ્યાદ્બાલસ્યાક્લિષ્ટકર્મણઃ
જેમ બાળક કદી સુકાઈ નથી જાય, એ રીતે, સૌમ્ય, વ્યવસ્થા કરો; બાળકના શરીરનું, જેનું કર્મ નિરમય છે, રક્ષણ થવું જોઈએ.
વિપત્તિઃ પરિભેદો વા ન ભવેત્તત્તથા કુરુ। તથા સંદિશ્ય સૌમિત્રં લક્ષ્મણં શુભલક્ષણમ્
કોઈ દુઃખ કે વિખંડન ન થાય, એ રીતે કરો; એમ કહી, સૌમિત્રિ, શુભ લક્ષણ ધરાવતા લક્ષ્મણને સૂચના આપી.
મનસા પુષ્પકં દધ્યાવાગચ્છેતિ મહાયશાઃ। ઇંગિતં તત્તુ વિજ્ઞાય કામગં હેમભૂષિતમ્
મહાન યશ ધરાવનાર એ મનમાં પુષ્પકના આવવાનો વિચાર કર્યો; એ સંકેત સમજતાં, ઈચ્છા પૂરી કરતી, સોનાથી સજ્જ રથ આવી ગયો.
આજગામ મુહૂર્તાત્તુ સમીપં રાઘવસ્ય હિ। સોબ્રવીત્પ્રાઞ્જલિર્વાક્યમહમસ્મિ નરાધિપ
થોડી જ ક્ષણે એ રાઘવની નજીક આવી પહોંચ્યું; હાથ જોડીને એ બોલ્યું: 'હું અહીં છું, મનુષ્યોના રાજા.'
અગ્રે તવ મહાબાહો કિંકરઃ સમુપસ્થિતઃ। ભાષિતં સુચિરં શ્રુત્વા પુષ્પકસ્ય નરાધિપ
તમારા આગળ, મહાબાહુ, તમારો દાસ હાજર છે; પુષ્પકના લાંબા વચન સાંભળીને, મનુષ્યોના રાજાએ—
અભિવાદ્ય મહર્ષીંસ્તાન્વિમાનં સોધ્યરોહત। ધનુર્ગૃહીત્વા તૂણૌ ચ ખડ્ગં ચાપિ મહાપ્રભમ્
મહર્ષિઓને વંદન કરીને, એ વિમાનમાં ચડી ગયો; ધનુષ, તૂણ અને તેજસ્વી ખડગ લઈ.
નિક્ષિપ્ય નગરે વીરૌ સૌમિત્રિ ભરતાવુભૌ। પ્રાયાત્પ્રતીચીં ત્વરિતો વિચિન્વન્સુસમાહિતઃ
સૌમિત્રિ અને ભરત, બંને વીરોને શહેરમાં મૂકી, એ પાશ્ચાત્ય દિશામાં ઝડપથી, એકાગ્રતાપૂર્વક શોધવા નીકળી ગયો.
ઉત્તરામગમત્પશ્ચાદ્દિશં હિમવદાશ્રિતામ્। પૂર્વામપિ દિશાં ગત્વા તથાઽપશ્યન્નરાધિપઃ
એ ઉત્તર તરફ ગયો, પછી પશ્ચિમ દિશામાં, હિમાલય પાસે; પૂર્વ દિશામાં પણ જઈને, રાજાએ એ જ રીતે જોયું.
સર્વાં શુદ્ધસમાચારામાદર્શમિવ નિર્મલામ્। તતો દિશં સમાક્રામદ્દક્ષિણાં રઘુનંદનઃ
એ તમામ દિશાઓ, શુદ્ધ વર્તનવાળી, કાંઈ દાગ વગર, દર્પણ જેવી નિર્મળ જોઈ; પછી રઘુનંદન દક્ષિણ દિશામાં આગળ વધ્યો.
શૈલસ્ય ઉત્તરે પાર્શ્વે દદર્શ સુમહત્સરઃ। તસ્મિન્સરસિ તપ્યંતં તાપસં સુમહત્તપઃ
પર્વતના ઉત્તર ભાગે, એ એક વિશાળ સરોવર જોયું; એ સરોવરમાં, એક તપસ્વી ઊંડા તપમાં લીન હતો.
દદર્શ રાઘવો ભીમં લંબમાનમધોમુખં। તમુપાગમ્ય કાકુત્સ્થસ્તપ્યમાનં તુ તાપસમ્
રાઘવએ એક ભયાનક તપસ્વી જોયો, જે નીચે લટકતો, માથું ઝુકાવેલો હતો; કાકુત્સ્થ એ તપસ્વી પાસે જઈ, તપ કરતા જોયા.
ઉવાચ રાઘવો વાક્યં ધન્યસ્ત્વમમરપ્રભ। કસ્યાં યોનૌ તપોવૃદ્ધિર્વર્તતે દૃઢનિશ્ચય
રાઘવએ કહ્યું: 'તમે ધન્ય છો, દેવતાની જેમ તેજસ્વી. કઈ જાતિમાં, દૃઢ નિશ્ચયથી તપ વધે છે?'
અહં દાશરથી રામઃ પૃચ્છામિ ત્વાં કુતૂહલાત્। કોર્થો વ્યવસિતસ્તુભ્યં સ્વર્ગલોકોથ વેતરઃ
'હું દશરથપુત્ર રામ છું; જિજ્ઞાસાથી તમને પૂછું છું: તમારો ઉદ્દેશ શું છે—સ્વર્ગલોક કે બીજું કંઈ?'
કિમર્થં તપ્યસે વા ત્વં શ્રોતુમિચ્છામિ તાપસ। બ્રાહ્મણો વાસિ ભદ્રં તે ક્ષત્રિયો વાથ દુર્જયઃ
'તમે કયા માટે તપ કરો છો, એ સાંભળવા હું ઈચ્છું છું, તપસ્વી. તમે બ્રાહ્મણ છો—તમારા કલ્યાણ માટે—કે અજેય ક્ષત્રિય છો?'