એવં વિભવયુક્તસ્ય રાજ્ઞસ્તસ્ય મહાત્મનઃ। ક્ષુધાયા પીડ્યતે દેહં તૃષ્ણયા ચ વિશેષતઃ
આવી સંપત્તિ હોવા છતાં પણ, એ મહાત્મા રાજાનું શરીર ભૂખથી અને ખાસ કરીને તરસથી પીડાતું હતું.
સ તયા પીડ્યમાનસ્તુ ક્ષુધયા રાજસત્તમઃ॥ વિમાનેનાપ્યસૌ સ્વર્ગં ત્યક્ત્વાગાદૃક્ષપર્વતમ્
એ ભૂખથી પીડાતા રાજાએ, સ્વર્ગ છોડીને પોતાના વિમાનમાં બેસી ઋક્ષ પર્વત પર ગયો.
યત્રાત્મમૂર્તિસ્તત્રાગાત્પુરા દગ્ધા મહાવને। તત્રાસ્થીનિ સ્વયં ગૃહ્ય લિહન્નાસ્તે સ પાર્થિવઃ
જ્યાં ક્યારેક મહાવનમાં તેની પોતાની દેહ દહન થયો હતો, ત્યાં એ રાજાએ પોતાનાં અસ્થિઓ એકઠાં કરીને, બેઠો બેઠો તેને ચાટતો રહ્યો.
પુનર્વિમાનમારુહ્ય યયૌ નાકં નરાધિપઃ। અથ કાલેન મહતા સ રાજા સંશિતવ્રતઃ
પછી ફરીથી પોતાના વિમાનમાં બેસીને એ રાજા સ્વર્ગમાં ગયો; પણ લાંબા સમય પછી, એ દૃઢ વ્રત ધરાવતો રાજા—
સ્વાન્યસ્થીનિ લિહન્દૃષ્ટો વસિષ્ઠેન પુરોધસા। ઉક્તશ્ચ કિન્નુ રાજેન્દ્ર સ્વાસ્થિભક્ષો નરાધિપ
પોતાનાં અસ્થિઓ ચાટતો વસિષ્ઠ પુરોહિતે જોયો; અને વસિષ્ઠે કહ્યું, 'હે રાજાધિરાજ, તમે કેમ પોતાનાં અસ્થિઓ ભક્ષી રહ્યા છો?'
એવમુક્તસ્તતો રાજા વસિષ્ઠેન મહર્ષિણા। ઉવાચ વચનં ચેદં શ્વેતો રાજાથ તં મુનિમ્
મહર્ષિ વસિષ્ઠે આમ પૂછતાં, રાજા શ્વેતએ એ મુનિને આ રીતે જવાબ આપ્યો:
ભગવંસ્તૃટ્ક્ષુધાર્તોહમન્નદાનં પુરા મયા। ન દત્તં મુનિશાર્દૂલ તેન માં ક્ષુત્પ્રબાધતે
'ભગવાન, હું ભૂખ અને તરસથી પીડાઈ રહ્યો છું; અગાઉ મેં કદી અન્નનું દાન આપ્યું નથી, એ કારણે મને ભૂખ સતાવે છે, હે મુનિશ્રેષ્ઠ.'
એવમુક્તસ્તદા રાજા વસિષ્ઠો મુનિપુંગવઃ। ઉવાચ તં નૃપં ભૂયો વાક્યમેતન્મહામુનિઃ
આ રીતે કહેતાં, મુનિમાં શ્રેષ્ઠ એવા વસિષ્ઠે ફરીથી એ રાજાને આ રીતે કહ્યું:
કિં તે કરોમિ રાજેંદ્ર ક્ષુધિતસ્ય વિશેષતઃ। વસ્તુ કસ્યાપિ કિંચિદ્ધિ નાઽદત્તમુપતિષ્ઠતિ1.34.
'હે રાજાધિરાજ, હું તને શું કરી શકું, ખાસ કરીને જ્યારે તું ભૂખ્યો છે? કોઈ પણ વસ્તુ, જે કોઈએ દાન આપી નથી, એ કદી મદદરૂપ થતી નથી.'
રત્નહેમપ્રદાનેન ભોગવાન્જાયતે નરઃ। અન્નદાનપ્રદાનેન સર્વકામૈઃ પ્રદીપિતઃ
રત્ન અને સોનાંનું દાન આપવાથી મનુષ્ય ભોગી બને છે; પણ અન્નનું દાન આપવાથી તે સર્વ ઇચ્છાઓથી તૃપ્ત થાય છે.
તન્ન દત્તં ત્વયા રાજન્સ્તોકં મત્વા નરાધિપઃ। શ્વેત ઉવાચ॥ અદત્તસ્ય ચ સંભૂતિર્યથા ભવતિ મે ગુરો
હે રાજન, તે વસ્તુ તું નાનકડી સમજીને આપી નહોતી, હે મનુષ્યોના અધિપતિ. શ્વેતએ પૂછ્યું: ગુરુવર્ય, ન આપેલી વસ્તુનું ફળ કેવી રીતે મળે છે?
વસિષ્ઠ ત્વત્પ્રસાદેન તન્મમાચક્ષ્વ પૃચ્છતઃ। વસિષ્ઠ ઉવાચ॥ અસ્ત્યેકં કારણં યેન જાયતે નાત્ર સંશયઃ
હે વશિષ્ઠજી, આપની કૃપાથી હું પૂછું છું, કૃપા કરીને મને કહો. વશિષ્ઠે કહ્યું: એનું એક કારણ છે, એમાં કોઈ શંકા નથી.
તચ્છૃણુષ્વ નરવ્યાઘ્ર કથ્યમાનં મયા તવ। આસીદ્રાજા પુરા કલ્પે વિનીતાશ્વેતિ કીર્તિતઃ
હે પુરુષશ્રેષ્ઠ, હવે હું તને કહું છું, ધ્યાનથી સાંભળ. એક પૌરાણિક કાળમાં વિનીતાશ્વ નામે એક રાજા હતો.
સ ચાશ્વમેધમારેભે યજ્ઞં કર્તું વરં નૃપઃ। યજનાંતે દ્વિજેંદ્રેભ્યો દત્તં ગોઽશ્વાદિ યાચિતમ્
એ ઉત્તમ રાજાએ અશ્વમેઘ યજ્ઞ આરંભ્યો હતો; યજ્ઞ પૂર્ણ થયા પછી, દ્વિજશ્રેષ્ઠો જે માંગે તે પ્રમાણે ગાય, ઘોડા અને અન્ય વસ્તુઓ દાનમાં આપી.
નાન્નં દત્તં તેન કિંચિત્સ્વલ્પં મત્વા યથા ત્વયા। તતઃ કાલેન મહતા મૃતોઽસૌ જાહ્નવી તટે
પણ તેણે અન્નને નાનું માનીને, જેમ તું કર્યું તેમ, કશું પણ અન્ન દાન આપ્યું નહોતું. લાંબા સમય પછી, તે જાહ્નવીના કિનારે મૃત્યુ પામ્યો.
માયાપુર્યાં વિનીતાશ્વઃ સાર્વભૌમોઽભવન્નૃપઃ। સ્વર્ગં ચ ગતવાન્સોઽપિ યથા રાજા ભવાન્પ્રભો
માયાપુરીમાં વિનીતાશ્વ સર્વભૌમ રાજા બન્યો હતો; અને એ પણ, હે રાજા, તમારી જેમ સ્વર્ગે ગયો.
અસાવપિ ક્ષુધાવિષ્ટ એવમેવાગતોઽભવત્। મર્ત્યલોકે નદીતીરે ગંગાયાં નીલપર્વતે
પણ એ પણ ભૂખથી પીડાઈને, એ જ રીતે, મરણ પામ્યા પછી, ગંગાના કિનારે, નીલ પર્વત પર, માનવલોકમાં આવ્યો.
વિમાનેનાર્કવર્ણેન ભાસ્વતા દેવવન્નૃપ। દદર્શ તત્સ્વકં દેહં તથા સ્વં ચ પુરોહિતમ્
હે રાજા, દેવતાની જેમ તેજસ્વી, સૂર્ય જેવી કાંતિવાળી વિમાનમાં, તેણે પોતાનું શરીર અને પોતાનો પુરોહિત ત્યાં જોયા.
હોતારં બ્રાહ્મણં નામ યજંતં જાહ્નવી તટે। તં દૃષ્ટ્વાઽસાવપિ પુનઃ પર્યપૃચ્છદિદ્વજોત્તમમ્
જાહ્નવીના કિનારે યજ્ઞ કરતા હોતા બ્રાહ્મણ, હોતાનામના પુરોહિતને તેણે જોયા; તેને જોઈને, એ પણ એ દ્વિજશ્રેષ્ઠને ફરીથી પૂછવા લાગ્યો.
ક્ષુધાયાઃ કારણં રાજન્સ હોતા તમુવાચ હ। તિલધેનું ચ વૈ રાજન્ઘૃતધેનું ચ સત્તમ
હે રાજા, હોતાએ તેને ભૂખનું કારણ કહ્યું: 'હે રાજશ્રેષ્ઠ, તું તિલથી બનેલી ધેનુ અને ઘીથી બનેલી ધેનુ આપ.'
જલધેનું ચ ધેનું ચ રસધેનું ચ પાર્થિવ। દેહિ શીઘ્રં યેન ભવાંસ્તૃટ્ક્ષુધાવર્જિતો દિવિ
'અને પાણીથી બનેલી ધેનુ, દૂધથી બનેલી ધેનુ અને રસથી બનેલી ધેનુ પણ, હે પૃથ્વીનાથ, તું જલ્દી આપ, જેથી સ્વર્ગમાં તને તરસ અને ભૂખથી મુક્તિ મળે.'
રમે તયાવદાદિત્યસ્તપતે દિવિ ચંદ્રમાઃ। એવમુક્તસ્તતો રાજા તં પુનઃ પૃષ્ટવાનિદમ્
'જ્યાં સુધી આકાશમાં સૂર્ય અને સ્વર્ગમાં ચંદ્ર પ્રકાશે છે, તું તેની સાથે આનંદ માણીશ.' એમ કહીને, રાજાએ તેને ફરીથી પૂછ્યું:
તિલધેનુસ્થિતિં બ્રૂહિ તથા કૃત્વા દદામ્યહમ્। પુરોહિત ઉવાચ॥ વિધાનં તિલધેનોસ્તુ તચ્છૃણુષ્વ નરાધિપ
'તિલધેનુનું વિધિ મને કહો, જેથી હું એ પ્રમાણે આપી શકું.' પુરોહિતે કહ્યું: 'હે રાજન, તિલધેનુનું વિધિ સાંભળ.'
ધેનુસ્સ્યાત્ષોડશાઢક્ય ચતુર્ભિર્વત્સકો ભવેત્। ઇક્ષુદંડમયાઃ પાદા દન્તાઃ પુષ્પમયાઃ શુભાઃ
ધેનુ સોળ અઢાકની હોવી જોઈએ, અને વાછરડો ચાર અઢાકનો; પગ ઈખના ડાંડા વડે બનાવેલા, અને દાંત સુંદર ફૂલોથી બનેલા હોવા જોઈએ.
નાસા ગંધમયી તસ્યા જિહ્વા ગુડમયી તથા। પુચ્છે સ્રક્કલ્પનીયાસ્યાદ્ઘંટાભરણભૂષિતા
તેની નાક સુગંધથી, જીભ ગોળથી બનેલી હોવી જોઈએ; પૂંછડી માટે હાર બનાવવો અને ઘંટાવાળા આભૂષણોથી શોભાવવી.
ઈદૃશીં કલ્પયિત્વા તુ સ્વર્ણશૃંગીં તુ કલ્પયેત્। રૌપ્યખુરાં કાંસ્યદોહાં પૂર્વધેનુવિધાનતઃ
એવી ધેનુ બનાવીને, તેના શિંગ સોનાના, ખુરા ચાંદીના અને થનકાં કાંસ્યના હોવા જોઈએ, જેમ પહેલાં ધેનુ માટે કહ્યું તેમ.
કૃત્વા તાં બ્રાહ્મણાયાશુ દાપયેન્મંત્રતો નૃપ। સ્થિતાં કૃષ્ણાજિને ધેનું વાસોભિર્ગોપિતાં શુભામ્
એવી ધેનુ તૈયાર કરીને, તરત જ બ્રાહ્મણને મંત્રોચ્ચાર સાથે આપવી, હે રાજા; કાળી કુરજ પર રાખેલી અને વસ્ત્રોથી ઢાંકી, શુભ ધેનુ આપવી.
સૂત્રેણાસૂત્રિતાં કૃત્વા પંચરત્નસમન્વિતામ્। સર્વૌષધિસમાયુક્તાં મંત્રપૂતાં તુ દાપયેત્
સૂત્રથી બાંધીને, પાંચ રત્નોથી યુક્ત, સર્વ ઔષધિઓથી ભરેલી અને મંત્રથી પવિત્ર કરેલી એવી ધેનુ દાનમાં આપવી.
અન્નમ્મે જાયતાં સદ્યઃ પાનં સર્વરસાસ્તથા। કામાન્સંપાદયાસ્માકં તિલધેનો દ્વિજેર્પિતા
ખોરાક તરત જ તૈયાર થાય અને દરેક પ્રકારના પીણાં પણ મળે; હે તિલથી બનેલી ગાય, જે બ્રાહ્મણોએ અર્પણ કરી છે, અમારી ઈચ્છાઓ પૂરી કર.
ગૃહ્ણામિ દેવિ ત્વાં ભક્ત્યા કુટુમ્બાર્થે વિશેષતઃ। દેહિ કામાન્વિતાન્સર્વાંસ્તિલધેનો નમોસ્તુ તે
હે દેવી, હું તને શ્રદ્ધાપૂર્વક, ખાસ કરીને મારા પરિવારના કલ્યાણ માટે સ્વીકારું છું; હે તિલથી બનેલી ગાય, મારી બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કર, તને વંદન છે.