ગૃહે ગતઃ પ્રદાસ્યામિ હૃષ્ટો દેવ પ્રસીદ મે। એવમેવ પિતૄણાં ચ આગત્ય સ્વીય મંદિરે
ઘરે પાછા જઈ આનંદથી અર્પણ કરું છું, હે દેવ, કૃપા કર; એ જ રીતે પિતૃઓ માટે પણ પોતાના ઘરમાં કરવું.
પિંડપ્રદાનપૂર્વં તુ શ્રાદ્ધં કુર્યાદ્વિધાનતઃ। પિતરસ્તસ્ય વૈ તૃપ્તા ભવંતિ બ્રહ્મણો દિનમ્
પિંડદાન પહેલાં નિયમ પ્રમાણે શ્રાદ્ધ કરવું જોઈએ; એથી પિતૃઓ બ્રહ્માના એક દિવસ માટે તૃપ્ત થાય છે.
તીર્થાદષ્ટગુણં પુણ્યં સ્વગૃહે દદતાં શિવ। ન ચ પશ્યંતિ વૈ નીચાઃ શ્રાદ્ધં દ્વિજાતિભિઃ કૃતં
હે શિવ, ઘરમાં દાન કરવાથી તીર્થ કરતાં આઠગણી પુણ્ય મળે છે; અને નીચ લોકો દ્વિજોના શ્રાદ્ધને જોઈ શકતા નથી.
એકાંતે તુ ગૃહે ગુપ્તે પિતૄણાં શ્રાદ્ધમિષ્યતે। નીચદૃષ્ટ્યા હતં તચ્ચ પિતૄન્નૈવોપતિષ્ઠતિ
પિતૃઓનું શ્રાદ્ધ ઘરમાં એકાંત અને સુરક્ષિત જગ્યાએ કરવું જોઈએ; જો નીચ લોકો જોઈ લે, તો એ બગડી જાય છે અને પિતૃઓ સુધી પહોંચતું નથી.
તસ્માત્સર્વપ્રયત્નેન શ્રાદ્ધં ગુપ્તં ચ કારયેત્। પિતૄણાં તૃપ્તિદં પ્રોક્તં સ્વયમેવ સ્વયંભુવા
તેથી સર્વ પ્રયત્નથી શ્રાદ્ધ ગુપ્ત રીતે કરવું જોઈએ; સ્વયંભુએ કહ્યું છે કે, એ પિતૃઓને તૃપ્તિ આપે છે.
ગૌરીભક્ત્યાધિકા યા તુ શસ્તા જ્ઞાતક્રિયા તુ સા। રાજસી મનસા જ્ઞાતા જનાનાં કીર્તિદાયિની
ગૌરીભક્તિથી જે વિધિ કરવામાં આવે છે અને જ્ઞાતાઓ જાણે છે, એ શ્રેષ્ઠ છે; મનથી રાજસી માનવામાં આવે છે અને લોકોમાં કીર્તિ આપે છે.
ગુપ્તં દાનં સદા દેયમાત્મનો હિતમિચ્છતા। પક્વાન્નં દૃશ્યતામેતિ દીયમાનં જનૈર્ભુવિ
જે પોતાનું ભલાઈ ઈચ્છે છે, એએ હંમેશા ગુપ્ત રીતે દાન આપવું જોઈએ; પકવ ખોરાક જાહેરમાં આપીએ તો લોકો જોઈ શકે છે.
દૃશ્યમાનં તુ તત્તુષ્ટ્યૈ દૃશ્યતે નેહ કર્હિચિત્। એકસ્મિન્ભોજિતે વિપ્રે કોટિર્ભવતિ ભોજિતા
જાહેરમાં આપેલું દાન માત્ર સંતોષ માટે જ દેખાય છે, બીજું કઈ જ નથી; એક બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવીએ તો લાખ બ્રાહ્મણને ભોજન કરાવ્યા જેવું ફળ મળે છે.
ભવને નાત્ર સંદેહઃ સત્યં પૌરાણિકં વચઃ। તીર્થે તુ બ્રાહ્મણં નૈવ પરીક્ષેત કથંચન
આ બાબતમાં કોઈ શંકા નથી, પુરાણમાં કહેલું સત્ય છે; તીર્થમાં બ્રાહ્મણની કદી પણ પરિક્ષા ન કરવી.
અન્નાર્થિનમનુપ્રાપ્તં ભોજ્યં તં મનુરબ્રવીત્। સક્તુભિઃ પિંડદાનં ચ સંયાવૈઃ પાયસેન વા
મનુએ કહ્યું છે કે જ્યારે કોઈ ખોરાક માંગતો આવે, ત્યારે એને સક્તુ, પિંડ, સંયાવા કે પાયસ જેવું ખોરાક આપવું જોઈએ.
કર્ત્તવ્યમૃષિભિર્દૃષ્ટં પિણ્યાકેનૈંગુદેન વા। તિલપિણ્યાકકૈર્દેયં ભક્તિમદ્ભિર્નરૈઃ સદા
ઋષિઓએ બતાવ્યું છે કે પિંડયાક કે ઇંગુદાથી પણ ભોજન કરાવવું જોઈએ; તિલના પિંડયાકથી બનાવેલું ખોરાક ભક્તિપૂર્વક હંમેશા આપવું.
શ્રાદ્ધં તત્ર તુ કર્તવ્યમર્ઘ્યાવાહનવર્જિતમ્। સ્વધાં તુ ગૃધ્રાઃ કાકા વા નૈવ દૃષ્ટ્યા હરન્તિ તે
તીર્થમાં શ્રાદ્ધ કરવું, પણ અર્ઘ્ય અને આવાહન છોડવું; ગૃધ્ર અને કાગડા દૃષ્ટિથી શ્રાદ્ધની વસ્તુ લઈ જતાં નથી.
શ્રાદ્ધં તત્તૈર્થિકં પ્રોક્તં પિતૄણાં તૃપ્તિદં પરમ્। કર્તવ્યં તત્પ્રયત્નેન ભક્તિરેવાત્ર કારણમ્
તીર્થમાં કરેલું શ્રાદ્ધ પિતૃઓને સર્વોત્તમ તૃપ્તિ આપે છે; એ શ્રાદ્ધ શ્રમપૂર્વક કરવું જોઈએ, અહીં ભક્તિ જ મુખ્ય છે.
ભક્ત્યા તુષ્યન્તિ પિતરસ્તુષ્ટાઃ કામાન્દિશન્તિ તે। પુત્રં પૌત્રં ધનં ધાન્યં કામાન્યાન્મનસેચ્છતિ
પિતૃઓ ભક્તિથી પ્રસન્ન થાય છે, અને પ્રસન્ન થઈને ઈચ્છાઓ આપે છે; પુત્ર, પૌત્ર, ધન, ધાન્ય અને મનમાં જે ઈચ્છા હોય એ બધું આપે છે.
ભક્ત્યા ચારાધિતો દદ્યાન્નૃણાં પ્રીતઃ પિતામહઃ। અકાલેપ્યથ કાલે વા તીર્થે શ્રાદ્ધં સદા નરૈઃ
ભક્તિથી આરાધના કરવાથી પિતામહ ખુશ થઈને લોકોની ઈચ્છા પૂરી કરે છે; યોગ્ય સમયે કે અનયોગ્ય સમયે પણ તીર્થમાં શ્રાદ્ધ હંમેશા કરવું.
પ્રાપ્તૈરેવ સદા સ્નાનં કર્તવ્યં પિતૃતર્પણમ્। પિંડદાનં ચ કર્તવ્યં પિતૄણાં ચાતિવલ્લભમ્
જ્યારે શક્ય હોય ત્યારે હંમેશા સ્નાન અને પિતૃ તર્પણ કરવું; પિતૃઓ માટે પિંડદાન કરવું, કેમ કે એ તેમને ખૂબ પ્રિય છે.
પિતરો હિ નિરીક્ષન્તે ગોત્રજં સમુપાગતમ્। આશયા પરયા યુક્તાઃ કાંક્ષંતસ્સલિલં ચ તે
પિતૃઓ પોતાના ગોત્રના વંશજને આવે છે ત્યારે આશા સાથે જુએ છે, અને તેમાંથી પાણીની અપેક્ષા રાખે છે.
વિલમ્બો નૈવ કર્તવ્યો નૈવ વિઘ્નં સમાચરેત્। અચ્છિન્ના સન્તતિસ્તેષાં સદા કાલં ભવિષ્યતિ
કદી વિલંબ ન કરવો અને કોઈ વિઘ્ન ન લાવવું; એમના વંશમાં હંમેશા સતત ચાલતું રહેશે.
પિતરઃ પુત્રદાતારં વૃદ્ધિશ્રાદ્ધાભિકાંક્ષિણઃ। તેન તે સન્તતિચ્છેદં ન કુર્વન્તિ હિ કર્હિચિત્
પિતૃઓ પુત્રદાતા અને શ્રાદ્ધની વૃદ્ધિ ઈચ્છે છે, તેથી તેઓ કદી પણ વંશનો વિચ્છેદ કરાવતા નથી.
અતઃ શ્રાદ્ધં પુરા પ્રોક્તં સ્વયમેવ સ્વયંભુવા। ગુણોત્તરંતુયત્કાર્યંદ્વિજૈઃપિતૃપરાયણૈઃ
આથી, શ્રાદ્ધ સ્વયંભૂએ પોતે જ પહેલા કહ્યું છે; જે દ્વિજ પિતૃભક્તિથી કરે છે, એ સર્વોત્તમ ગુણવાળું છે.
તીર્થે ક્ષેત્રે ગૃહે વાપિ સંક્રાંતૌ ગ્રહણેપિ વા। વિષુવે અયને ચાપિ જન્મર્ક્ષે ચ પ્રપીડિતે
તીર્થ, ખેતર, ઘર, સંક્રાંતિ, ગ્રહણ, અયન, વિશુવ, જન્મ નક્ષત્રમાં દુઃખ હોય ત્યારે પણ—
એતાન્વૈ શ્રાદ્ધકાલાંસ્તુ પુરા સ્વાયંભુવોબ્રવીત્। કૃતે શ્રાદ્ધે ન વૈ પુંસાં પીડા ભવતિ દેહજા
આ શ્રાદ્ધના સમય સ્વયંભૂએ પહેલા કહ્યું છે; શ્રાદ્ધ કરવાથી મનુષ્યને શરીરથી દુઃખ થતું નથી.
તદા પુત્રકૃતં વાપિ સર્વં ત્યજતિ દુષ્કૃતમ્। યથા ન ભવિતા પીડા ગ્રહચોરનૃપાદિકાત્
પછી પુત્ર દ્વારા કરેલું બધું દુષ્કૃત્ય છોડી દે છે; જેથી ગ્રહ, ચોર, રાજા વગેરેથી દુઃખ ન થાય.
દુષ્કૃતં નશ્યતે સર્વં પરત્ર ચ ગતિં શુભામ્। લભતે નાત્ર સન્દેહઃ પ્રજાપતિવચો યથા
બધું દુષ્કૃત્ય નાશ પામે છે અને પરલોકમાં શુભ ગતિ મળે છે; આમાં કોઈ શંકા નથી, પ્રજાપતિએ જેમ કહ્યું છે.
કૃતે યુગે પુષ્કરાણિ ત્રેતાયાં નૈમિષં સ્મૃતમ્। દ્વાપરે ચ કુરુક્ષેત્રં કલૌ ગંગાં સમાશ્રયેત્
કૃતયુગમાં પુષ્કર તળાવો શ્રેષ્ઠ ગણાતા હતા, ત્રેતાયુગમાં નૈમિષારણ્યનું મહત્વ હતું, દ્વાપરયુગમાં કુરુક્ષેત્ર પવિત્ર માનવામાં આવતું, અને કળિયુગમાં ગંગા નદીમાં જવું શ્રેષ્ઠ માનવામાં આવે છે.
દુષ્કરઃ પુષ્કરે વાસો દુષ્કરં પુષ્કરે તપઃ। યદન્યત્ર કૃતં પાપં તીર્થે તદ્યાતિ લાઘવમ્
પુષ્કરમાં રહેવું અતિ કઠિન છે, પુષ્કરમાં તપ કરવું પણ અઘરું છે; જે પાપ બીજા તીર્થોમાં થાય છે, તે પુષ્કરમાં ખૂબ હળવું થઈ જાય છે.
ન તીર્થકૃતમન્યત્ર ક્વચિત્પાપં વ્યપોહતિ। સાયંપ્રાતઃ સ્મરેદ્યસ્તુ પુષ્કરાણિ કૃતાઞ્જલિ
બીજા કોઈ તીર્થમાં કરેલું પાપ દૂર થતું નથી; પરંતુ જે વ્યક્તિ સાંજ અને સવારના સમયે પુષ્કર તળાવોને હાથ જોડીને સ્મરણ કરે છે—
ઉપસ્પૃષ્ટં ભવેત્તેન સર્વતીર્થેષુ ભારત। સાયંપ્રાતરુપસ્પૃશ્ય પુષ્કરે નિયતેન્દ્રિયઃ
તેને બધા તીર્થોમાં સ્નાન કર્યાનું ફળ મળે છે, હે ભરતવંશી; જે વ્યક્તિ પોતાના ઇન્દ્રિયોને નિયંત્રિત રાખીને સાંજ અને સવારના સમયે પુષ્કરમાં સ્નાન કરે છે—
ક્રતૂન્સર્વાનવાપ્નોતિ બ્રહ્મલોકં ચ ગચ્છતિ। દ્વાદશાબ્દં દ્વાદશાહં માસં માસાર્ધમેવ ચ
તેને બધા યજ્ઞોનું ફળ મળે છે અને બ્રહ્મલોકમાં પહોંચે છે; તે બાર વર્ષ, બાર દિવસ, એક મહિનો કે અડધો મહિનો—even જેટલો સમય પુષ્કરમાં રહે—
યો વસેત્પુષ્કરે નિત્યં સ ગચ્છેત્પરમાંગતિમ્। સર્વેષામેવલોકાનાંબ્રહ્મલોકોપરિસ્થિતઃ
જે વ્યક્તિ હંમેશા પુષ્કરમાં રહે છે, તે સર્વોચ્ચ અવસ્થાને પામે છે, બ્રહ્મલોકથી પણ ઉપરના લોકોથી આગળ વધે છે.