વિપ્રા વિસર્જિતાઃ સર્વે આશીર્વાદપરાયણાઃ । ગોત્રિણાં બાંધવાનાં ચ અન્યેષાં ચ બુભુક્ષતામ્
બ્રાહ્મણો વિદાય થયા પછી આશીર્વાદ આપવા તત્પર રહ્યા; તેણે પોતાના કુળના અને અન્ય ભૂખ્યા સગાંઓને પણ ખવડાવ્યું.
દત્તમન્નં તદા તેન ભોજને વિધિપૂર્વકમ્ । નિશાયાં તુ કુટીદ્વારે ઉપવિષ્ટો યદા તદા
તે બધા લોકોને નિયમ મુજબ ભોજન આપ્યું; પછી રાત્રે, જ્યારે તે પોતાના કૂટીના દરવાજા પાસે બેઠો હતો,
બ્રાહ્મણ્યા વારિ સંગૃહ્ય પાદપ્રક્ષાલનં કૃતમ્ । તદા શુની બલીવર્દૌ પરસ્પરમભાષતામ્
તેની પત્નીએ પાણી લાવીને પગ ધોઈ દીધા; ત્યારબાદ શૂની અને બળદ એકબીજાને વાત કરવા લાગ્યા.
શૃણુ કાંત વચો મહ્યં યાદૃક્કૃતવતી વધૂઃ । તાદૃશં સંપ્રવક્ષ્યામિ નાન્યથા પ્રબ્રવીમ્યહમ્
પ્રિય, સાંભળો, જે વધૂએ મારી સાથે કર્યું, એ હું તને સાચું કહું છું, હું ક્યારેય ખોટું નથી બોલતી.
કદાચિદ્દૈવયોગેન ગતાહં પુત્રસદ્મનિ । તત્રસ્થિતં પયઃ પાતું વધ્વા દૃષ્ટં ન તત્પુનઃ
ક્યારેક, ભાગ્યના યોગે, હું પુત્રના ઘરમાં ગઈ; ત્યાં ઊભી રહીને મેં વધૂને દૂધ પીતા જોયું, પણ પછી એ ફરી જોવા મળ્યું નહીં.
પીતં પયસ્તુ સર્પેણ તદ્દૃષ્ટં તુ મયા પુનઃ । પશ્ચાત્પીતં મયા સમ્યક્દૃષ્ટં વધ્વા તદા પુનઃ
દૂધ સાપે પીધું, એ મેં જોયું; પછી મેં વધૂને યોગ્ય રીતે દૂધ પીતા જોયું.
તેન સંપર્કદોષેણકટિર્ભગ્ના ચ મે સદા । તેન દુઃખેન ભો સ્વામિન્જાતાહં દુઃખભાગિની । ભગ્ના કટિશ્ચ સંજાતા હ્યાહારો નૈવ રોચતે
તેના સંપર્કના દોષથી મારી કટિ હંમેશા તૂટી ગઈ છે; એ દુઃખથી, સ્વામી, હું દુઃખી બની ગઈ છું, અને તૂટી ગયેલી કટિને કારણે હવે ભોજન ગમતું નથી.
બલીવર્દ્દ ઉવાચ- શૃણુ ત્વં શુનિ વક્ષ્યામિ મમ દુઃખસ્ય કારણમ્ । અસ્મિન્વૈ દિવસે પ્રાપ્તે બ્રાહ્મણાનાં તુ ભોજનમ્
બળદે કહ્યું: શૂની, સાંભળ, હું તને મારા દુઃખનું કારણ કહું છું. આજના દિવસે, જ્યારે બ્રાહ્મણોને ભોજન અપાયું,
કારિતં મમ પુત્રેણ મમ ચિંતા તુ નો કૃતા । નોદકં ન તૃણં ચૈવ ન દત્તં કેનચિત્ક્વચિત્
મારા પુત્રે વિધિ તો કર્યા, પણ મને યાદ નથી રાખ્યો; કોઈએ ક્યાંય મને પાણી કે ઘાસ પણ અર્પણ કર્યું નથી.
અનાહારોહ્યહં પાપી બદ્ધોઽસ્મિન્પાપભાવિતઃ । પૂર્વપાપવિશેષેણ જાતં શુનિ ન સંશયઃ
હું પાપી અને ભૂખ્યો છું, પાપના બળથી અહીં બંધાયેલો છું; અગાઉના ખાસ પાપના કારણે હું કૂતરો થયો છું, તેમાં કોઈ શંકા નથી.
તદ્વાક્યં તુ તદા દેવિ શ્રુતં પુત્રેણ ધીમતા । મમાયં તુ પિતા સાક્ષાજ્જાતો મમ ગૃહે પશુઃ
તે સમયે, દેવી, બુદ્ધિશાળી પુત્રે એ વાત સાંભળી: 'આ તો મારા પિતા છે, જે મારા જ ઘરમાં પશુ બની ગયા છે.'
ઇયં તુ જનની સાક્ષાન્મમ ચૈવ ન સંશયઃ । દૈવયોગાચ્છુની જાતા કિં કરોમિ સુનિશ્ચયમ્
'આ તો મારી માતા છે, એમાં કોઈ શંકા નથી; ભાગ્યના કારણે એ કૂતરી બની છે. હું શું કરું? આ તો નિશ્ચિત છે.'
એવં વિચાર્યાસૌ વિપ્રો નૈવ નિદ્રામવાપ સઃ । રાત્રૌ ચિંતાપરો ભૂત્વા સ્મરન્વિશ્વેશ્વરં પરમ્
આ રીતે વિચાર કરીને, એ બ્રાહ્મણને ઊંઘ આવી નહીં; આખી રાત ચિંતામાં ડૂબી રહ્યો અને સર્વેશ્વરને સ્મરણ કરતો રહ્યો.
નાનાધર્મપરોઽહં ચ મમૈવં ચ કથં શુભમ્ । વિચારયિત્વા ચ તતો રાત્રૌ સુપ્તસ્તદા પુનઃ
'હું તો અનેક ધર્મોમાં રત છું, છતાં મને આ રીતે સુખ કેમ મળે?' આમ વિચાર કરીને, એ રાતે ફરી ઊંઘી ગયો.
પ્રભાતે વિમલે પ્રાપ્તે ઋષીણાં પુરતો ગતઃ । તેષાં મધ્યે વસિષ્ઠેન તસ્ય સુસ્વાગતં કૃતમ્
સવારની શુદ્ધ વેળાએ, એ ઋષિઓ પાસે ગયો; તેમાં વસિષ્ઠે તેને હર્ષથી આવકાર્યો.
બ્રૂહિ ત્વં બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ તવાગમનકારણમ્ । ઇતિ પૃષ્ટસ્તદા વિપ્રઃ પ્રણામમકરોત્તદા
'બ્રાહ્મણશ્રેષ્ઠ, તું અહીં કેમ આવ્યો છે, એ કહો.' એમ પૂછતાં, એ બ્રાહ્મણે નમસ્કાર કર્યો.
અદ્ય મે સફલં જન્મ અદ્ય મે સફલા ક્રિયા । અદ્ય મે પિતરસ્તૃપ્તા દુર્લભાત્તવ દર્શનાત્
'આજે મારું જન્મ ફળદાયી છે, આજે મારી ક્રિયા સફળ છે; આજે મારા પિતૃઓ તૃપ્ત છે, કેમ કે તારા દુર્લભ દર્શન મળ્યા છે.'
યથોક્તં ચ કૃતં શ્રાદ્ધં દ્વિજાશ્ચૈવ સુભોજિતાઃ । કુટુંબિનાં તુ સર્વેષાં ભોજનં કારિતં તથા
'જેમ કહેવામાં આવ્યું છે, તેમ શ્રાદ્ધ કર્યું છે, અને દ્વિજોને સારી રીતે ખવડાવ્યા છે; બધા કુટુંબીઓનું પણ ભોજન કરાવ્યું છે.'
ભોજનાનંતરં પ્રાપ્તા શુની તત્ર ઉવાચ હ । અસ્માકં તુ ગૃહે હ્યેકો બલીવર્દસ્તુ વર્ત્તતે
ભોજન પછી, કૂતરીએ ત્યાં કહ્યું: 'અમારા ઘરમાં એક બળદ છે.'
તં પતિં પ્રતિવાક્યં યદ્દિવજ મત્તઃ શૃણુષ્વ તત્ । ગૃહેસ્થિતં દુગ્ધભાંડમહિના દૂષિતં મયા
'પતિ, હું તને જે કહું છું એ સાંભળ: ઘરમાં, મેં દૂધના પાત્રમાં ઝેર નાખી દીધું હતું.'
દૃષ્ટં મે મહતી ચિંતા તદા જાતા ન સંશયઃ । અનેન પયસા ચૈવ પક્વમન્નં યદા ભવેત્
'હું એ જોઈને ખૂબ ચિંતિત થઈ ગઈ—એમાં કોઈ શંકા નથી; જ્યારે એ દૂધથી ભોજન બનાવાશે—'
તદાત્ર સર્વે વિપ્રાશ્ચ મ્રિયંતે ભોજનાત્તતઃ । એવં વિચાર્ય તત્સ્વામિન્દુગ્ધં પીતં તદા મયા
'ત્યારે અહીંના બધા બ્રાહ્મણો એ ભોજનથી મરી જશે. એ વિચાર કરીને, હું, ઘરની માલિક, એ દૂધ પી ગઈ.'
તદા દૃષ્ટં તુ વધ્વા વૈ તયા મે તાડનં કૃતમ્ । ચરામિ તેન સંભગ્ના કિં કરોમિ સુદુઃખિતા
'પછી, પત્નીએ એ જોયું અને મને માર્યો; એની મારથી હું ઘાયલ થઈ ગઈ છું, શું કરું, ખૂબ દુઃખી છું.'
તસ્યા દુઃખં તુ સંસ્મૃત્ય વૃષઃ પ્રાહ શુનીં પ્રતિ । શૃણુ શુનિ પ્રવક્ષ્યામિ મમ દુઃખસ્ય કારણમ્
એના દુઃખને યાદ કરીને, બળદે કૂતરીને કહ્યું: 'સાંભળ કૂતરી, હું તને મારા દુઃખનું કારણ કહું છું.'
અસ્યાહં તુ પિતા સાક્ષાત્પૂર્વજન્મનિ વૈ શુનિ । અદ્ય વૈ ભોજિતા વિપ્રા દત્તમન્નં તુ ભૂરિશઃ
'કૂતરી, અગાઉના જન્મમાં હું એની પિતા હતો; આજે બ્રાહ્મણોને ખવડાવ્યા છે, અને ઘણું ભોજન આપવામાં આવ્યું છે.'
ન તૃણં નોદકં ચૈવ મમાગ્રે સંનિવેદિતમ્ । તેન દુઃખેન મે દુઃખં જાતં બહુતરં તદા
'પણ મારા માટે ઘાસ કે પાણી ક્યારેય અર્પણ કરવામાં આવ્યું નથી; એ દુઃખથી મારું દુઃખ ઘણું વધ્યું છે.'
એતત્કથાનકં શ્રુત્વા રાત્રૌ નિદ્રામવાપ ન । મમ ચિંતા તુ તત્રૈવ જાતા વૈ ઋષિસત્તમ
આ વાર્તા સાંભળ્યા પછી હું રાત્રે ઊંઘી શક્યો નહીં; મારા મનમાં ચિંતાનો ભાર હતો, ઋષિશ્રેષ્ઠ.
વેદાધ્યયનશીલોઽહં કુશલો વેદકર્મણિ । અનયોશ્ચ મહદ્દુઃખં કિં કરોમીતિ ચિંતયન્ । આગતસ્ત્વત્સમીપે તુ મમકષ્ટં નિવારય
હું વેદના અભ્યાસમાં તત્પર છું અને વેદકર્મમાં નિપુણ છું; છતાં આ બંનેના મોટા દુઃખને વિચારતાં, શું કરું તે વિચારતો રહ્યો. હું તમારી પાસે આવ્યો છું—મારા કષ્ટ દૂર કરો.
ઋષિરુવાચ- ઉગ્રજન્મન્શૃણુષ્વ ત્વં પૂર્વજન્મનિ યત્કૃતમ્ । અયં વૈ તુ દ્વિજશ્રેષ્ઠો કુંડને નગરે શુભે
ઋષિએ કહ્યું—ઉગ્રજનમન, તું સાંભળ કે પૂર્વ જન્મમાં શું થયું હતું. આ ઉત્તમ બ્રાહ્મણ કુંડન નામના શુભ શહેરમાં રહેતો હતો.
માસે ભાદ્રપદે ચૈવ પંચમી યા સમાગતા । તદ્વ્રતં તેન નાજ્ઞાતં પિતુઃ શ્રાદ્ધાદિકારણાત્
ભાદરવા માસમાં પાંચમી તારીખે, પિતાના શ્રાદ્ધ અને અન્ય કાર્યના કારણે તેણે તે વ્રત રાખ્યું નહોતું.