મહાન આત્મા ભગવાનની ડાબી હાથે સુગંધિત, સુંદર કમળ ખીલે છે અને જમણી હાથે પણ મહાકમળ શોભે છે. એ સર્વદા શસ્ત્રધારી, કમળની મહિમાથી પ્રકાશિત, શંખાકૃતિ ગળાવાળા, સુમઢિયાળ ચહેરાવાળા અને કમળની પાંખડી જેવાં નેત્રવાળા છે. એ મહિમાવાન હૃષીકેશના દાંત ચમેલીના કળિયાં જેવા શ્વેત છે અને ગુડાકેશના નીચલા ઓઠને મોતી જેવા લાલ ચટક રંગ છે. પુંડરીકાક્ષના શિષ પર તેજસ્વી મુકુટ શોભે છે. વિશાળ કાયાવાળા, સુંદર છાતી ધરાવતા કેશવ તેજથી ઝગમગે છે. જનાર્દનના વક્ષસ્થળે કૌસ્તુભ મણિની છાપ છે, તેમનું તેજ સૂર્યની જેમ પ્રખર છે અને બંને કાનમાં કુંડલ ઝગમગે છે. હરિ હાથમાં કંકણ, કડાં, હાર અને તારાઓ જેવી મોતીની માળાથી અલંકૃત છે. તેમનું રૂપ અત્યંત તેજસ્વી છે; વિજય, જે વિજયીઓને શ્રેષ્ઠ છે, અને ગોવિંદ સુવર્ણવસ્ત્રોમાં પણ ઝગમગે છે. એમની આંગળીઓ પર અંગૂઠીઓથી શોભે છે; હરિ સર્વાયુધો અને દિવ્ય આભૂષણોથી સજ્જ છે. એ સર્વજગતના સ્વામી, ગરુડ પર આરૂઢ છે—જે કોઈ સતત, નિર્વિઘ્ન મનથી એમની આવી મૂર્તિનું ધ્યાન કરે છે, તે સર્વ પાપોથી મુક્ત થાય છે અને વિષ્ણુલોકને પામે છે. હે રાજન, મેં ભગવાનના ધ્યાનનાં સર્વ રૂપો અહીં વર્ણવ્યા. એ સમયે અંબરીષે કહ્યું: ‘અતિ ઉત્તમ, અતિ ઉત્તમ, હે શ્રેષ્ઠ મુનિ, હે લોકહિતકારી! તમે ગુણવંત અને નિર્ગુણ બંને પ્રકારના વિષ્ણુના ધ્યાનનું વર્ણન કર્યું. હવે, દયાળુ મહર્ષિ, કૃપા કરી ભક્તિના લક્ષણો કહો—કેવી રીતે, કોણે, ક્યારે, ક્યાં અને કેવી રીતે ભક્તિ કરવી?’ સૂતજી કહે છે: રાજાઓમાં શ્રેષ્ઠ અંબરીષના આવા વચનો સાંભળીને, પ્રસન્ન થયેલા મહર્ષિએ રાજાને કહ્યું: ‘હે રાજન, હવે હું હરિની, સર્વ પાપોનો નાશ કરતી, ભક્તિ યોગ્ય રીતે વર્ણવીશ.’ ‘હવે હું વિવિધ પ્રકારની, પાપનાશીની ભક્તિ વર્ણવીશ. મન, વાણી અને કાયાથી ઉત્પન્ન થતી ભક્તિ વિવિધ પ્રકારની કહેવાય છે. દુન્યવી, વૈદિક અને આધ્યાત્મિક—આ ત્રણ પ્રકારની ભક્તિ છે. ધ્યાન, એકાગ્રતા અને બુદ્ધિદ્વારા, વેદમય સ્મરણ એ જ છે. વિષ્ણુને પ્રસન્ન કરતા, સતત ધ્યાન અને મંત્ર-વેદમય સ્તોત્રોના જપથી થતી ભક્તિને માનસિક ભક્તિ કહે છે. વાણીથી વેદ અને અરણ્ય સ્તોત્રોના પાઠ, વ્રત, ઉપવાસ, નિયમ અને ઇન્દ્રિયજયથી થતી ભક્તિને વાચિક ભક્તિ કહે છે. કાયાથી થતી ભક્તિ, જે સર્વ કાર્યો સિદ્ધ કરે છે, તે સુવર્ણ અને રત્નના આભૂષણોથી અને સુંદર વચનો થકી થાય છે. વસ્તુઓ, વસ્ત્ર, રક્ષાસૂત્ર, હાર, પંખા, ધ્વજ, નૃત્ય, વાદ્ય, ગાન અને સર્વ પ્રકારના ઉપહાર અને દાનથી પણ ભક્તિ થાય છે. લોકો જે ભોજન, ખાદ્ય, અનાજ અને પાન-પેયથી નારાયણની પૂજા કરે છે, તે લોકિક ભક્તિ કહેવાય છે. ઋગ્વેદ, યજુરવેદ અને સામવેદના પાઠ અને સંહિતાઓના અભ્યાસથી થતી ભક્તિને પણ કાયિક ભક્તિ કહે છે. જ્યારે આ સર્વ વિષયો વિષ્ણુને અર્પણ થાય ત્યારે તે વૈદિક ભક્તિ કહેવાય છે. વૈદિક મંત્રો અને હવનથી કરાતા કર્મો વૈદિક ભક્તિરૂપ છે. અમાસ અને પૂર્ણિમાને અગ્નિહોત્ર, હવન, દાન, પિંડ, પયસાન્ન વગેરે કરવું જોઈએ. યજ્ઞ, દૃઢતા, સોમપાન અને સર્વવિધ વૈદિક કર્મો—અગ્નિ, પૃથ્વી, વાયુ, આકાશ, પ્રકાશ, શિવ અને સૂર્ય—આ સર્વને અર્પિત કર્મો પણ વિષ્ણુને સમર્પિત છે. આ રીતે, આધ્યાત્મિક ભક્તિ અનેકવિધ છે અને બ્રહ્મનિષ્ઠામાં સ્થિર છે. હવે, હે રાજન, યોગથી ઉત્પન્ન અને સાંખ્ય તરીકે જાણીતી ભક્તિનું વર્ણન સાંભળો. ચોવીસ તત્વો, પ્રધાનથી આરંભે, ગણાય છે. એ તત્વો જડ અને ભોગ્ય છે; પચીસમો પુરુષ ચેતન છે—કર્તા અને ભોક્તા કહેવાય છે. આત્મા શાશ્વત, અવિનાશી, શાસક અને પ્રેરક છે. પુરુષ અવિશ્વ, શાશ્વત, કારણ અને મહેશ્વર છે. તત્વોની ઉત્પત્તિ, અવસ્થાઓની ઉત્પત્તિ અને તત્વોની ઉત્પત્તિ તેમનાં નિયમ અનુસાર થાય છે; સાંખ્યમાં તેની ગણના અને ગુણમય પ્રધાનનું વર્ણન થાય છે. પ્રધાન અને અપ્રધાન તથા બ્રહ્મનું કારણ શું છે—એ સમાનતા અને અસમાનતા ઓળખવી એ જ ઇચ્છા કહેવાય છે. પ્રધાનની પ્રેરકતા એ અસમાનતા છે; સર્વત્ર કર્તૃત્વ બ્રહ્મનું છે અને અકર્તૃત્વ પુરુષનું છે. જડ પ્રધાન સાથેની સમાનતા અને તત્વોમાં ભિન્નતા તથા કારણ-કાર્યનો સંબંધ જાણવો જોઈએ. હેતુ અને સાધનરૂપ તત્વોને સમજવું, એ જ વિજયી વિદ્વાનોનું લક્ષણ ગણાય છે. આ રીતે, તેની સાચી સત્તા, સ્વરૂપ અને તત્વોની ગણતરી જાણીને વિદ્વાનો બ્રહ્મતત્વ અને તત્વતત્વ બંનેને શ્રેષ્ઠ જાણે છે. સાંખ્યોએ સ્થાપિત કરેલી ભક્તિને આધ્યાત્મિક ભક્તિ કહેવાય છે. હવે, હે રાજન, યોગથી જન્મેલી ભક્તિનું વર્ણન સાંભળો: પ્રાણાયામમાં નિષ્ઠાવાન, સતત ધ્યાનમાં તત્પર, ઇન્દ્રિયજિત, ભિક્ષાન્નવ્રતી અને સર્વ ઇન્દ્રિયને વિમુખ કરનાર સાધક, પોતાના હૃદયમાં એકાગ્રતા સ્થાપે છે. તે મહેશ્વરનું ધ્યાન કરે છે—હૃદયકમળના આંધળે બેઠેલા, પીળાં વસ્ત્રધારી, સુંદર નેત્રવાળા, તેજસ્વી ચહેરાવાળા, યજ્ઞોપવીતથી કટિભૂષિત, શ્વેતવર્ણ, ચતુર્ભુજ, વરદ અને અભયમુદ્રાવાળા. યોગથી જન્મેલી મનની પરિપૂર્ણતા એ વિષ્ણુભક્તિમાં શ્રેષ્ઠ કહેવાય છે. જે ભગવાનમાં આવી ભક્તિ ધરાવે છે, તે વિષ્ણુભક્ત ગણાય છે. આ રીતે, હે રાજપ્રમોદક, ભક્તિ ત્રણ સ્વરૂપે વર્ણવાઈ: સત્ત્વિક, રાજસિક અને તામસિક—તેમના ભેદ પ્રમાણે.