મારા પ્રિય, હવે હું તમને જે અનુભૂતિ થઈ, તેની વાત કરું છું. મારા સામે કેટલાક ભયાનક દૂતો આવ્યા—તેમની આંખો પીળા રંગની, વાળ લાલ, શરીર કાળાં, નખો બહાર નીકળેલા, ઊંચાઈમાં નાના, પગ લાંબા, નાક ચપટા અને દાંત મોટા હતા. તેઓ એકબીજાને કહ્યા: "ધર્મરાજાના આદેશથી આને સમ્યમની નગરીમાં લઈ જાવ!" આ રીતે બોલીને, એ યમદૂતોએ મને ભારે ક્રોધથી નિર્દય બાંધણીઓથી બાંધી દીધો, લોખંડની ગદાથી માર્યો અને દુઃખદાયક શરીરમાં મૂક્યો. પછી તેમણે મને સળગતા રેતીના માર્ગે ખેંચી લઈ ગયા; હું અસહ્ય પીડામાં ચીસો પાડતો રહ્યો, તેઓ વારંવાર મારી ઉપર ઘા કરતા. તેઓ મને કડક શબ્દોમાં ધિક્કારતા—"તમે પોતાના ગુરુને અપમાનિત કર્યા, જે અડગ બ્રહ્મને બોલતા હતા, એથી તમે મોટું પાપ કર્યું છે." "યમરાજ સામે શું કરશો? તમારે હવે એમના ભયાનક મુખને જોવું પડશે અને તમારા પાપનું ભયાનક ફળ ભોગવવું પડશે." "આ જ પાપના કારણે, પાપી, તમારે અકાળમૃત્યુને વેઠવી પડી છે." એમ કહીને, એક ક્ષણે જ મને ઘણા યોજન દૂર લઈ ગયા. તેઓ મને સમ્યમની નગરીમાં લઈ ગયા, જ્યાં સ્વયં યમરાજ રહે છે. તેમણે ધર્મરાજાને વંદન કર્યું અને મને એમના સમક્ષ ઊભો રાખ્યો. "આ દ્વિજ પાપી છે," એમ તેમણે અહેવાલ આપ્યો. યમરાજે મને જોઈને પોતાની સભાને કહ્યું: "હે સભ્યગણ, મારા વચન ધ્યાનથી સાંભળો. જ્યારે બ્રહ્માએ મને આ પદ પર નિમયું—ત્યારે બ્રહ્મા, જગતના પિતામહ, મને કહ્યા: 'તું સમ્યમની નગરીનો શાસક અને અધર્મીઓને દંડ આપનાર છે.'" "હે ચંદપુત્ર, જે પાપ કરે, તેના પ્રમાણે દંડ આપ. જે માતા-પિતાને અવગણે અથવા ગુરુને અપમાન આપે—એ બંને મહાપાપી છે, તેમને તું નરકમાં નાખજે." "જેટલા વર્ષો સુધી દસ-દસ હજાર વર્ષ થાય, તેટલો સમય તેઓ બધા નરકોમાં દુઃખ ભોગવે. હે દક્ષિણ દિશાના અધિપતિ, આ બંનેને કદી ક્ષમા ન કરવી." "બ્રહ્માના આદેશથી, હું એવા વ્યક્તિ માટે કોઈ વિધિ કરતો નથી, જેણે ગુરુને અપમાન આપ્યો કે માતા-પિતાને અવગણ્યા, હે સભ્યગણ." "આ બ્રાહ્મણ ગુરુદ્રોહી છે. એ કારણે તેને અકાળમૃત્યુ મળી અને મારા આદેશથી મારા દૂતોએ તેને અહીં લાવ્યો છે." "હે દૂતોએ, પહેલા તેને ભયાનક રૌરવ નરકમાં દસ હજાર વર્ષ માટે નાખો; પછી તેને બહાર કાઢીને બીજે નરકમાં નાખજો." "જેટલો સમય ગુરુને અવગણનાર પાપી છે, એ દરેક નરકમાં નિર્ધારિત સમય સુધી રહે, ઝડપથી." મુકુન્દે કહ્યું: "હે વેદાયન ગુરુદેવ, તમારા દાસોએ, યમરાજના આદેશથી, મને રૌરવ નરકમાં લઈ જઈ બાંધ્યો અને therein નાખી દીધો." "ત્યાં મેં અતિભયાનક અને કઠોર દુઃખ સહન કર્યું, એક પળ પણ યુગ જેટલી લાંબી લાગતી હતી." "મારે ત્યાં ત્રીસ દિવસ એ દુઃખ સહન કર્યું; એકત્રીસમા દિવસે હું એ સ્થાન છોડ્યો." "જ્યારે હું અતિપવિત્ર તીર્થમાં હાડકાંના ટુકડાઓ વચ્ચે પડ્યો, ત્યારે ગુરુની અવગણનાથી થયેલું પાપ તરત નષ્ટ થયું." "આ પવિત્ર સ્થાનની કૃપાથી હું સ્વર્ગમાં પહોંચી ગયો; હવે ચૌદ ઈન્દ્રોની અવધિ સુધી સ્વર્ગમાં સુખથી રહિશ." "યમની નગરીમાં રહેનારા પ્રાણીઓ પાપીઓને ભયંકર લાગે છે, પણ પુણ્યશાળીઓ માટે આકર્ષક છે." "કેટલાંકના સિંહ, હાથી, રાંધણ અને બિલાડી જેવા ચહેરા, મોટા દાંત, ફુલાયેલા પેટ, પીળા વાળ, તેજસ્વી અને લાંબા હાથવાળા છે." "આ પવિત્ર તીર્થની કૃપાથી, જ્યારે હું પાપમુક્ત થયો, ત્યારે યમલોકમાં એ દૈવી સ્વરૂપ ધરાવનારા પ્રાણીઓને મેં જોયા." "તેઓ બધા સત્ય બોલનારા, વિનયશીલ, સારા આચરણવાળા, દૈવી આભૂષણો ધારણ કરનાર અને દૈવી વસ્ત્રો પહેરનાર હતા." "હું જે પૂછ્યું તે બધું તમને કહી દીધું, હવે કૃપા કરીને મને અમરાધિપતિની નગરી જવા દો." નારદે કહ્યું: આ રીતે મુકુન્દના વચનો સાંભળીને, સાધુ ગુરુએ પોતાના શિષ્યની વાત ધ્યાનથી સાંભળી અને પછી પુન: તેને પ્રશ્ન કર્યો: વેદાયન બોલ્યા: "તમે બાળપણથી મારા પાસે બધું પ્રેમથી શીખ્યું—શબ્દવિજ્ઞાન અને આખું વેદ, તેની તમામ ક્રમશઃ વિધિઓ સાથે." "તમે મને ભક્તિપૂર્વક સેવા આપી છે, હે શ્રેષ્ઠ પુરુષ; તમારી અંદર સારા ગુણો—શાંતિ, દમ વગેરે—વિરાજે છે." "પછી પણ ગુરુ અવગણનાનું પાપ તમને કેવી રીતે લાગ્યું? મને સાચું કહો." મુકુન્દે કહ્યું: "ન તો મેં કન્યાઓ માટે યજ્ઞોપવિતના રચયિતાઓનું, ન વેદનું, ન યજ્ઞોપવિતદાતા નું આજ્ઞાભંગ કર્યો છે." "મારે સાસરિયાને પણ સેવા આપી છે, અને કદી તમારી આજ્ઞા ઉલ્લંઘન નથી કરી." "પરંતુ જે કુટુંબ પુરોહિત છે, જે વેદ અને તેના અંતમાં નિપુણ છે—એના પ્રત્યે કોઈ અપરાધ થયો છે; એ તમે સાંભળો." "જો અમારા કુટુંબમાં ધર્મનિષ્ણાત પુત્ર જન્મે, તો કુટુંબ પુરોહિતને ગાય અથવા સમકક્ષ દક્ષિણા આપવાની હોય છે." "એ આપ્યા પછી કુટુંબ પવિત્ર અને સ્થિર ગણાય છે; પણ પહેલાં, જ્યારે મારા પુત્રનો જન્મ થયો—" "પિતા, મેં કુટુંબવિધિ નથી કરી, મૂર્ખતાવશ; એ અવગણનાથી હું કુટુંબનાશક બન્યો." "આ બધું મેં વિગતે કહ્યું, કેવી રીતે પાપ લાગ્યું; હવે મને અનુમતિ આપો, હું દેવલોક જઉં." વેદાયન બોલ્યા: "ઇન્દ્રપ્રસ્થ વિસ્તારમાં આ પવિત્ર કોશલા તીર્થ છે; એના આશીર્વાદથી પૂર્વજન્મની સ્મૃતિ થાય છે." "કયા પુણ્યથી તમારા હાડકાં અહીં પડ્યા? કહો, મુકુન્દ, જો તમને એ સ્મૃતિ હોય.