પ્રિય ones, ભગવાન શ્રીકૃષ્ણ સત્યાભામાને કહે છે: "મને બે વ્રતો ખૂબ જ પ્રિય છે, જે ભોગ અને મોક્ષ બંને આપે છે, તેમજ સંતાનનો આશીર્વાદ પણ આપે છે. જે લોકો કાર્તિક માસમાં, જ્યારે સૂર્ય તુલા રાશિમાં હોય, દરરોજ સવારમાં સ્નાન કરે છે—even મોટા પાપીઓ પણ—તેઓ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. જે લોકો વિષ્ણુ માટે ઘર સાફ કરે છે, શુભ ચિન્નો જેમ કે સ્વસ્તિક ધરાવે છે અને વિષ્ણુની પૂજા કરે છે—એવા લોકો જીવતા જ મુક્તિ પ્રાપ્ત કરે છે. કાર્તિક માસમાં જે લોકો સ્નાન, રાત્રિ જાગરણ, દીપદાન અને તુલસી વન સેવા કરે છે, તેઓ વિષ્ણુના સ્વરૂપ બની જાય છે. કાર્તિકમાં આ ઉપાસનાઓ માત્ર ત્રણ દિવસ પણ જે કરે છે, તેઓ દેવતાઓથી પણ પૂજનીય બની જાય છે—તો જે લોકો જન્મથી જ આ વ્રત પાળે છે, તેઓની તો વાત જ શું! ગુણવતી, વર્ષો સુધી, સતત વિષ્ણુની સેવા અને ભક્તિમાં તત્પર રહી, મનથી સંપૂર્ણ રીતે વિષ્ણુને અર્પિત રહી. એક વખત, વૃદ્ધાવસ્થાથી પીડાયેલી, દુર્બળ અને તાવગ્રસ્ત ગુણવતી, ખૂબ જ મુશ્કેલીથી ગંગા સ્નાન કરવા ગઈ. પાણીમાં પ્રવેશતા, ઠંડાથી થરથરતી, દુઃખમાં, અચાનક તેણે આકાશમાંથી ઉતરતાં દિવ્ય રથને જોયો. તેમાં વિષ્ણુના રૂપમાં, શંખ, ચક્ર, ગદા અને પદ્મ ધારણ કરેલા, ગરુડ ધ્વજથી સજ્જ દેવતાઓ ઉતર્યા. તેઓએ ગુણવતીને એ દિવ્ય રથમાં બેસાડીને, અપ્સરાઓના સમૂહ સાથે, ચામરથી પાંખી, વૈકુંઠ તરફ લઈ ગયા. તે રથમાં, અગ્નિ સમાન તેજથી પ્રકાશિત, ગુણવતી કાર્તિક વ્રતના પુણ્યથી મારા (શ્રીકૃષ્ણના) સાનિધ્યમાં આવી. પછી, બ્રહ્મા સહિતના દેવતાઓ પૃથ્વી પર પ્રાર્થના કરીને ઉતર્યા, અને એ બધા સમૂહો સાથે હું પણ આવ્યો. આ યાદવો, ઓ સુંદર, બધા મારા સહયોગી છે; તારો પિતા દેવશર્મન હતો, અને આ રાજા સત્રાજિત હતો. ચંદ્રશર્મન અક્રુરા હતો; અને તું, ઓ ગુણવતી, કાર્તિક વ્રતના પુણ્યથી મારી પ્રીતિ વધારતી હતી. મારા દ્વાર પર તું તુલસીનું વન બનાવ્યું હતું; તેથી તારા આંગણમાં ઈચ્છાપૂર્તિ વૃક્ષ ઊભું છે, ઓ શુભે. અને કાર્તિક માસમાં તું જે દીપ પ્રગટાવ્યો, તારા ઘર અને શરીરમાં, તે લક્ષ્મીને તારા માટે સ્થિર બનાવી છે. અને તું જે બધા વ્રત અને ઉપવાસ વિષ્ણુ સ્વરૂપે પતિ માટે કર્યા, એના કારણે તું મારી પત્ની બની. જન્મ અને મૃત્યુ પહેલાં તું જે કાર્તિક વ્રત કર્યું, એના કારણે તું મારા થી ક્યારેય વિભક્ત નહીં થાય. કાર્તિક માસમાં વ્રત પાળનારા લોકો, મારા સાનિધ્યમાં આવી, મને આનંદ આપે છે, જેમ તું આપે છે. યજ્ઞ, દાન, વ્રત અને તપસ્યા કરનારાઓ પણ કાર્તિક વ્રતના પુણ્યના અંશને પણ પ્રાપ્ત નથી કરી શકતા. આ બધું જગતના સ્વામી પાસેથી સાંભળીને, એ ક્ષણે, સત્યા, પોતાના પૂર્વ જન્મના પુણ્ય અને મહિમા માટે આનંદથી ભરાઈ, શ્રીકૃષ્ણને, ત્રણ લોકના મૂળને, વંદન કરી, કહ્યું: આ રીતે, પદ્મ મહાપુરાણના પચપન હજાર શ્લોકોમાં, કાર્તિક મહિમા વિભાગમાં, શ્રીકૃષ્ણ અને સત્યાભામાના સંવાદમાં, સત્યાના પૂર્વ જન્મનું વર્ણન—એ આ નવ્વે અધ્યાય છે. પછી, સત્યાએ પુછ્યું: "હે ભગવાન! બધા સમયના ભાગો તો તમારી જ રૂપ છે, તો કાર્તિક માસ સર્વ શ્રેષ્ઠ કેમ છે?" "લુનર દિવસોમાં એકાદશી સૌથી પ્રિય છે, અને માસોમાં કાર્તિક સૌથી પ્રિય છે; હે દેવોના સ્વામી, એનું કારણ કહો." શ્રીકૃષ્ણ બોલ્યા: "સત્યા, તું ખૂબ સારું પુછ્યું; મન એકાગ્ર કરીને પૃથુ અને દેવીય ઋષિ નારદ વચ્ચેના સંવાદ સાંભળ." "પ્રાચીન સમયમાં, પૃથુએ નારદને પુછ્યું હતું, અને સર્વજ્ઞ nારદે કાર્તિકના મહિમાનું કારણ કહ્યું." નારદે કહ્યું: "પહેલાં, શંખ નામના અસુર, જે સમુદ્રના પુત્ર અને અત્યંત શક્તિશાળી હતા, ત્રણ લોકને ઉથલાવી શકતા હતા. તેમણે દેવતાઓને જીત્યા, સ્વર્ગના રાજ્ય પકડી લીધા, અને ઈન્દ્ર તથા અન્ય લોકપાલોની સત્તા છીનવી લીધી. તેમના ભયથી, દેવતાઓ, પત્નીઓ અને ઈન્દ્ર સહિત, સુવર્ણ પર્વતની ગુફામાં ઘણા વર્ષો સુધી રહ્યા." "જ્યારે દેવતાઓ એ અપ્રાપ્ય ગુફામાં હતા, ત્યારે દૈત્ય શંખ સ્વતંત્રપણે ફરતા હતા. 'હું દેવતાઓની સત્તા છીનવી લીધી છે, પણ તેઓમાં હજુ પણ શક્તિ છે; હવે શું કરવું?' એમ વિચારી, 'આજે સમજાયું કે દેવતાઓને વૈદિક મંત્રોની શક્તિ છે; હું એ મંત્રો લઈ લઉં, તો તેઓ નિશક્ત બની જશે.'" "એ રીતે, શંખ દૈત્ય, વિષ્ણુને સૂતા જોઈ, સત્યલોકમાંથી વેદો લઈ ગયા. એ વેદો, ભયથી, યજ્ઞ મંત્રો સાથે, પાણીમાં શરણ લીધા. શંખ એ વેદોને શોધવા માટે સમુદ્રમાં ભટક્યા, પણ ક્યાંય એકત્ર મળ્યા નહીં." "પછી, બ્રહ્મા અને દેવતાઓ વિષ્ણુની શરણમાં ગયા, હવન સામગ્રી લઈને વૈકુંઠમાં પહોંચ્યા. ત્યાં, વિષ્ણુને જગાડવા માટે, તેઓએ ગીત, વાદ્ય, સુગંધ, ફૂલો, ધૂપ, દીપ વારંવાર અર્પણ કર્યા." "પછી, ભગવાન, તેમના ભક્તિથી પ્રસન્ન થઈ, હજારો સૂર્ય સમાન તેજથી પ્રગટ થયા. દેવતાઓએ તેમને સોળ ઉપચારથી પૂજ્યા, અને જમીન પર દંડવત થયા; પછી કેશવ બોલ્યા: 'હું વરદાન આપનાર છું, હે દેવતાઓ! શુભ ગીત અને સંગીતથી, હું તમારે હૃદયની બધી ઈચ્છાઓ પૂરી કરીશ.'" આ રીતે, શ્રીકૃષ્ણે સત્યાભામાને કાર્તિક માસના મહિમા અને ગુણવતીના પૂર્વ જન્મની કથા, અને શંખ દૈત્યના યુગમાં વિષ્ણુ અને દેવતાઓના સંવાદનું વર્ણન કર્યું.