మహత్తత్తవాదహౄఙ్కారో జాతః సంరంభవృత్తిమాన్
మహత్తత్త్వం నుండి, ప్రారంభించగల స్వభావం ఉన్న అహంకారం జన్మిస్తుంది.
సత్త్వా ద్విగుణభేదేన స పునస్త్రివిధో భవేత్
ఆ అహంకారం, గుణాల ద్వంద్వ భేదం వల్ల మళ్లీ మూడుగా విభజించబడుతుంది.
తత్ర తైజసతో జ్ఞానేన్ద్రియాణి మనసా సహ
ఆ తేజస్సు స్వభావం నుండి జ్ఞానేంద్రియాలు, మనస్సుతో కలసి, ఉద్భవిస్తాయి.
రాజసాఞ్చ క్రియాహేతోస్తథా కర్మేన్ద్రియాణి తు
రాజస స్వభావం వల్ల, క్రియ కోసం, కర్మేంద్రియాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ఇచ్ఛారూపం చ సంకల్పవ్యాపారం తత్ర వై మనః
అక్కడ మనస్సు, ఇష్టాన్ని కలిగించేది, సంకల్పాన్ని నడిపించేది.
బహిః కరణభావేన స్వోచితేన యతః సదా
మనస్సు ఎప్పుడూ తన స్వభావానుసారం బయటకు పనిచేసే ఇంద్రియంగా ఉంటుంది.
కరోత్యన్తఃస్థితం భూయస్తతో ఽన్తః కరణం మనః
అది ఇతర వాటికన్నా లోపల ఎక్కువగా పనిచేస్తుంది కనుక, మనస్సును అంతఃకరణం అంటారు.
ఇచ్ఛాసంరంభబోధాఖ్యా వృత్తయః క్రమతో ఽస్య తు
దాని క్రమంగా ఉండే స్వభావాలు — ఇష్టం, ప్రారంభం, జ్ఞానం.
గ్రాహ్యాశ్చ విషయా హ్యేషాం జ్ఞేయాః శబ్దాదయో మునే
ఈ ఇంద్రియాలకు గ్రహించదగిన విషయాలు శబ్దం మొదలైనవిగా తెలుసుకోవాలి, ఓ మునీశ్వరా.
వాక్పాణిపాదపాయూపస్థాస్తు కర్మేన్ద్రియాణ్యపి
మాట, చేతులు, కాళ్లు, గుదం, ఉపస్థం కూడా కర్మేంద్రియాలే.
కరణాని చ సిద్ధినా న కృతిః కరణైర్వినా
ఇంద్రియాలే కార్యసిద్ధికి సాధనాలు; అవి లేకపోతే పని జరగదు.
చేష్టన్తే కార్యమాలంబ్య విభుత్వాత్కరణాని తు
ఇంద్రియాలు తమ శక్తివల్ల విషయాలను ఆధారంగా చేసుకుని కార్యాన్ని నిర్వహిస్తాయి.
తేభ్యో భూతాన్యేకగుణాన్యాఖ్యాతాని భవన్తి హి
వాటినుండి ఒక్కో గుణం కలిగిన భూతాలు ఉద్భవిస్తాయని చెబుతారు.
రూపం త్రిషు రసశ్చైవ ద్వయోర్గన్ధః క్షితౌ తథా
మూడు భూతాల్లో రూపం, రెండింటిలో రుచి, భూమిలో వాసన ఉంటుంది.
పాకశ్చ సంగ్రహశ్చైవ ధారణం చేతి కథ్యతే
వంట చేయడం, సేకరించడం, నిల్వ చేసుకోవడం — ఇవన్నీ చెప్పబడ్డాయి.
భాస్వదగ్నౌ జలే శుక్లం క్షితౌ శుక్లాద్యనేకధా
ప్రకాశవంతమైన అగ్నిలో, నీటిలో, భూమిపై తెలుపు వంటి లక్షణాలు అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తాయి.
గన్ధః క్షితావసురభిః సురభిశ్చ ప్రకీర్తితః
భూమిలో ఉండే సువాసనను 'సురభి' అని పిలుస్తారు, అది ప్రసిద్ధి పొందింది.
భూతస్య తు విశేషో ఽయం విశేషరహితం తు తత్
భూతానికి ఇది ప్రత్యేకత, ప్రత్యేకత లేనిది మాత్రం అది అవుతుంది.
పఞ్చభూతాత్మకం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్
ఈ జగత్తులో స్థావరజంగమమై ఉన్న ప్రతిదీ ఐదు భూతాల సమ్మిళితమే.
దేహే ఽస్థిమాంసకేశత్వఙ్నఖదన్తాశ్చ పార్థివాః
శరీరంలో ఎముకలు, మాంసం, జుట్టు, చర్మం, గోర్లు, పళ్ళు ఇవన్నీ భూమి తత్త్వానికి చెందుతాయి.
హృది పఙ్క్తౌ దృశోః పిత్తే తేజస్తద్ధర్మదర్శనాత్
హృదయంలో, జీర్ణనాళంలో, కళ్లలో, పిత్తంలో అగ్ని తత్త్వం ఉంది, దాని లక్షణాల ద్వారా తెలుస్తుంది.
వియత్సర్వాసు నాడీషు గర్భవృత్యనుషఙ్గతః
శరీరంలోని అన్ని నాడుల్లో, గర్భస్థ శిశువు అభివృద్ధి కారణంగా ఆకాశ తత్త్వం ఉంటుంది.
ప్రత్యాత్మనియతం భోగభేదతో వ్యవసీయతే
ప్రతి వ్యక్తిలో అనుభవాల వైవిధ్యాన్ని బట్టి అది నిర్ణయించబడుతుంది.
దేహేషు కర్మవశతః సర్వేషు విచరన్తి హి
కర్మ ప్రభావంతో అవి అన్ని శరీరాల్లో సంచరిస్తుంటాయి.
అశుద్ధాధ్వామతో హ్యేష ధరణ్యాదికలావధిః
అశుద్ధ మార్గం వల్ల ఇది భూమి మొదలైన విభాగాల వరకు వ్యాపిస్తుంది.
స్థావరా గిరివృక్షాద్యా జఙ్గమస్త్రివిధః పునః
స్థావరాలలో పర్వతాలు, చెట్లు మొదలైనవి ఉంటాయి; జంగమాలలో మూడువిధాలున్నాయి.
చరాచరేషు లక్షాణాం చతురాశీతియోనయః
చలించేవాటిలో, నిలిచివుండేవాటిలో ఎనభై నాలుగు లక్షల యోనులు ఉన్నాయి.
ప్రాప్నోతి కర్మవశతః పరం సర్వార్థసాధకమ్
కర్మ ప్రభావంతో, అన్ని ప్రయోజనాలను సాధించగల అత్యుత్తమ స్థితిని పొందుతాడు.
మహాపుణ్యవశేనైవ జనిర్భవతి దుర్లభా
మహాపుణ్య ఫలితంగా మాత్రమే, దుర్లభమైన జన్మ లభిస్తుంది.
బిన్దురేకః ప్రవిశతి యదా గర్భే ద్వయాత్మకః
ఒక బిందువు గర్భంలో ప్రవేశించినప్పుడు, అది రెండురకాల స్వభావాన్ని పొందుతుంది.