సంబన్ధాత్కారణాద్యైస్తద్భోగౌత్సుక్యేన చోదనాత్
కారణాదులతో సంబంధం వల్ల, అనుభవించాలనే తపనతో ప్రేరణ కలుగుతుంది.
అకర్తృత్వాభ్యుపగమే భోక్తృత్వాఖ్యా వృథాస్య తు
కర్తృత్వం లేనిదిగా అంగీకరిస్తే, భోక్త అనే పేరు వృథా అవుతుంది.
కర్తృత్వరహితే పుంసి కరణాద్యప్రయోజకే
పురుషునికి కర్తృత్వం లేకపోతే, సాధనాదులు ఉపయోగం లేకుండా పోతాయి.
కరణాదిప్రయోక్తృఆత్వం విద్యయైవాస్య సంమతమ్
సాధనాదులకు కర్తగా ఉండటం విద్య ద్వారానే అంగీకరించబడుతుంది.
యేన భోగ్యాయ జనితా భిద్యఙ్గే పురుషే పునః
దాని వల్లే, అనుభవం కోసం, శరీరధారికి మళ్లీ భేదం కలుగుతుంది.
ఏభిస్తత్త్వైశ్చ భోక్తృత్వదశాయాం కలితో యదా
ఈ తత్త్వాల ద్వారా, భోక్తృత్వ స్థితిలో స్థిరపడినప్పుడు,
కలైవ ప్రశ్చాదవ్యక్తం సూతే భోగ్యాయ చాస్య తు
కాలమే తన అనుభవానికి అవసరమైనదాన్ని, అవ్యక్తంగా ఉన్నదాన్ని, సమయం వచ్చినప్పుడు వెలికి తెస్తుంది.
గుణానామవిభాగో ఽత్ర హ్యాధారే క్ష్మాదిభాగవత్
ఓ మునీశ్వరా, భూమి మొదలైన ఆధారాల్లో గుణాల వేరుపాటు ఉండదు.
త్రయ ఏవ గుణా హ్యషామవ్యక్తాదేవ సంభవః
అవ్యక్తం నుండి మూడు గుణాలే ఉద్భవిస్తాయి.
గుణతో ధీశ్చ విషయాధ్యవసాయస్వరూపిణీ
ఆ గుణాల వల్ల, విషయాలను నిర్ణయించే స్వభావం కలిగిన బుద్ధి ఉత్పన్నమవుతుంది.
మహత్తత్తవాదహౄఙ్కారో జాతః సంరంభవృత్తిమాన్
మహత్తత్త్వం నుండి, ప్రారంభించగల స్వభావం ఉన్న అహంకారం జన్మిస్తుంది.
సత్త్వా ద్విగుణభేదేన స పునస్త్రివిధో భవేత్
ఆ అహంకారం, గుణాల ద్వంద్వ భేదం వల్ల మళ్లీ మూడుగా విభజించబడుతుంది.
తత్ర తైజసతో జ్ఞానేన్ద్రియాణి మనసా సహ
ఆ తేజస్సు స్వభావం నుండి జ్ఞానేంద్రియాలు, మనస్సుతో కలసి, ఉద్భవిస్తాయి.
రాజసాఞ్చ క్రియాహేతోస్తథా కర్మేన్ద్రియాణి తు
రాజస స్వభావం వల్ల, క్రియ కోసం, కర్మేంద్రియాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ఇచ్ఛారూపం చ సంకల్పవ్యాపారం తత్ర వై మనః
అక్కడ మనస్సు, ఇష్టాన్ని కలిగించేది, సంకల్పాన్ని నడిపించేది.
బహిః కరణభావేన స్వోచితేన యతః సదా
మనస్సు ఎప్పుడూ తన స్వభావానుసారం బయటకు పనిచేసే ఇంద్రియంగా ఉంటుంది.
కరోత్యన్తఃస్థితం భూయస్తతో ఽన్తః కరణం మనః
అది ఇతర వాటికన్నా లోపల ఎక్కువగా పనిచేస్తుంది కనుక, మనస్సును అంతఃకరణం అంటారు.
ఇచ్ఛాసంరంభబోధాఖ్యా వృత్తయః క్రమతో ఽస్య తు
దాని క్రమంగా ఉండే స్వభావాలు — ఇష్టం, ప్రారంభం, జ్ఞానం.
గ్రాహ్యాశ్చ విషయా హ్యేషాం జ్ఞేయాః శబ్దాదయో మునే
ఈ ఇంద్రియాలకు గ్రహించదగిన విషయాలు శబ్దం మొదలైనవిగా తెలుసుకోవాలి, ఓ మునీశ్వరా.
వాక్పాణిపాదపాయూపస్థాస్తు కర్మేన్ద్రియాణ్యపి
మాట, చేతులు, కాళ్లు, గుదం, ఉపస్థం కూడా కర్మేంద్రియాలే.
కరణాని చ సిద్ధినా న కృతిః కరణైర్వినా
ఇంద్రియాలే కార్యసిద్ధికి సాధనాలు; అవి లేకపోతే పని జరగదు.
చేష్టన్తే కార్యమాలంబ్య విభుత్వాత్కరణాని తు
ఇంద్రియాలు తమ శక్తివల్ల విషయాలను ఆధారంగా చేసుకుని కార్యాన్ని నిర్వహిస్తాయి.
తేభ్యో భూతాన్యేకగుణాన్యాఖ్యాతాని భవన్తి హి
వాటినుండి ఒక్కో గుణం కలిగిన భూతాలు ఉద్భవిస్తాయని చెబుతారు.
రూపం త్రిషు రసశ్చైవ ద్వయోర్గన్ధః క్షితౌ తథా
మూడు భూతాల్లో రూపం, రెండింటిలో రుచి, భూమిలో వాసన ఉంటుంది.
పాకశ్చ సంగ్రహశ్చైవ ధారణం చేతి కథ్యతే
వంట చేయడం, సేకరించడం, నిల్వ చేసుకోవడం — ఇవన్నీ చెప్పబడ్డాయి.
భాస్వదగ్నౌ జలే శుక్లం క్షితౌ శుక్లాద్యనేకధా
ప్రకాశవంతమైన అగ్నిలో, నీటిలో, భూమిపై తెలుపు వంటి లక్షణాలు అనేక రూపాల్లో కనిపిస్తాయి.
గన్ధః క్షితావసురభిః సురభిశ్చ ప్రకీర్తితః
భూమిలో ఉండే సువాసనను 'సురభి' అని పిలుస్తారు, అది ప్రసిద్ధి పొందింది.
భూతస్య తు విశేషో ఽయం విశేషరహితం తు తత్
భూతానికి ఇది ప్రత్యేకత, ప్రత్యేకత లేనిది మాత్రం అది అవుతుంది.
పఞ్చభూతాత్మకం సర్వం జగత్స్థావరజఙ్గమమ్
ఈ జగత్తులో స్థావరజంగమమై ఉన్న ప్రతిదీ ఐదు భూతాల సమ్మిళితమే.
దేహే ఽస్థిమాంసకేశత్వఙ్నఖదన్తాశ్చ పార్థివాః
శరీరంలో ఎముకలు, మాంసం, జుట్టు, చర్మం, గోర్లు, పళ్ళు ఇవన్నీ భూమి తత్త్వానికి చెందుతాయి.