సూతే హ్యనన్తరం మాయా శక్తిం నియమనాత్మికామ్
తర్వాత వెంటనే మాయ నియమించే స్వభావమున్న శక్తిని ప్రసవించును.
అనన్తరం చ సా మాయా నిత్యా విశ్వవిమోహినీ
అంతట తరువాత, ఆ నిత్యమైన మాయ జగత్తును మాయచేసే శక్తిగా ప్రబలించును.
ఏకతస్తు నృణాం యేన కలయిత్వా మలం తతః
ఆమె నుండే, మనుషులలో మలాన్ని కలిగించి,
కాలేన చ నియత్యోపసర్గతాం సముపేతయా
కాలంతో కలిసి, ఆమె అవసరంగా నియమానికి లోనవుతుంది.
ప్రదర్శనాథ వై పుంసో విషయాణాం చ సా పునః
చూపించడానికి, ఆమె మళ్లీ మనుషులకు విషయాలను సమర్పించును.
విద్యా త్వావరణం భిత్వా జ్ఞానశక్తేః స్వకర్మణా
కాని విద్య, జ్ఞానశక్తి యొక్క స్వకర్మతో ఆ ఆవరణాన్ని ఛేదించును.
కరోతి భోగ్యం యానాసౌ కరణేన పరేణ వై
ఆమె పరమమైన సాధనంతో అనుభవించదగినదాన్ని పొందదగినదిగా చేయును.
భోగ్యే భోగం చ భోక్తారం తత్పరం కరణం తు సా
భోగ్యవిషయంలో, అనుభవం, అనుభవించేవాడు—ఆ పరమ సాధనమే ఆమె.
సుఖాదిరూపో విషయాకారా బుద్ధిః సమాసతః
సంక్షేపంగా చెప్పాలంటే, బుద్ధి సుఖాది రూపాన్ని, విషయాల ఆకారాన్ని ధరించును.
యద్యర్కవత్ప్రకాశా ధీః కర్మత్వాఞ్చ తథాపి హి
బుద్ధి సూర్యునిలా ప్రకాశవంతమైనదైనా, అది కర్మ స్వభావమే కలిగి ఉంటుంది.
సంబన్ధాత్కారణాద్యైస్తద్భోగౌత్సుక్యేన చోదనాత్
కారణాదులతో సంబంధం వల్ల, అనుభవించాలనే తపనతో ప్రేరణ కలుగుతుంది.
అకర్తృత్వాభ్యుపగమే భోక్తృత్వాఖ్యా వృథాస్య తు
కర్తృత్వం లేనిదిగా అంగీకరిస్తే, భోక్త అనే పేరు వృథా అవుతుంది.
కర్తృత్వరహితే పుంసి కరణాద్యప్రయోజకే
పురుషునికి కర్తృత్వం లేకపోతే, సాధనాదులు ఉపయోగం లేకుండా పోతాయి.
కరణాదిప్రయోక్తృఆత్వం విద్యయైవాస్య సంమతమ్
సాధనాదులకు కర్తగా ఉండటం విద్య ద్వారానే అంగీకరించబడుతుంది.
యేన భోగ్యాయ జనితా భిద్యఙ్గే పురుషే పునః
దాని వల్లే, అనుభవం కోసం, శరీరధారికి మళ్లీ భేదం కలుగుతుంది.
ఏభిస్తత్త్వైశ్చ భోక్తృత్వదశాయాం కలితో యదా
ఈ తత్త్వాల ద్వారా, భోక్తృత్వ స్థితిలో స్థిరపడినప్పుడు,
కలైవ ప్రశ్చాదవ్యక్తం సూతే భోగ్యాయ చాస్య తు
కాలమే తన అనుభవానికి అవసరమైనదాన్ని, అవ్యక్తంగా ఉన్నదాన్ని, సమయం వచ్చినప్పుడు వెలికి తెస్తుంది.
గుణానామవిభాగో ఽత్ర హ్యాధారే క్ష్మాదిభాగవత్
ఓ మునీశ్వరా, భూమి మొదలైన ఆధారాల్లో గుణాల వేరుపాటు ఉండదు.
త్రయ ఏవ గుణా హ్యషామవ్యక్తాదేవ సంభవః
అవ్యక్తం నుండి మూడు గుణాలే ఉద్భవిస్తాయి.
గుణతో ధీశ్చ విషయాధ్యవసాయస్వరూపిణీ
ఆ గుణాల వల్ల, విషయాలను నిర్ణయించే స్వభావం కలిగిన బుద్ధి ఉత్పన్నమవుతుంది.
మహత్తత్తవాదహౄఙ్కారో జాతః సంరంభవృత్తిమాన్
మహత్తత్త్వం నుండి, ప్రారంభించగల స్వభావం ఉన్న అహంకారం జన్మిస్తుంది.
సత్త్వా ద్విగుణభేదేన స పునస్త్రివిధో భవేత్
ఆ అహంకారం, గుణాల ద్వంద్వ భేదం వల్ల మళ్లీ మూడుగా విభజించబడుతుంది.
తత్ర తైజసతో జ్ఞానేన్ద్రియాణి మనసా సహ
ఆ తేజస్సు స్వభావం నుండి జ్ఞానేంద్రియాలు, మనస్సుతో కలసి, ఉద్భవిస్తాయి.
రాజసాఞ్చ క్రియాహేతోస్తథా కర్మేన్ద్రియాణి తు
రాజస స్వభావం వల్ల, క్రియ కోసం, కర్మేంద్రియాలు ఉద్భవిస్తాయి.
ఇచ్ఛారూపం చ సంకల్పవ్యాపారం తత్ర వై మనః
అక్కడ మనస్సు, ఇష్టాన్ని కలిగించేది, సంకల్పాన్ని నడిపించేది.
బహిః కరణభావేన స్వోచితేన యతః సదా
మనస్సు ఎప్పుడూ తన స్వభావానుసారం బయటకు పనిచేసే ఇంద్రియంగా ఉంటుంది.
కరోత్యన్తఃస్థితం భూయస్తతో ఽన్తః కరణం మనః
అది ఇతర వాటికన్నా లోపల ఎక్కువగా పనిచేస్తుంది కనుక, మనస్సును అంతఃకరణం అంటారు.
ఇచ్ఛాసంరంభబోధాఖ్యా వృత్తయః క్రమతో ఽస్య తు
దాని క్రమంగా ఉండే స్వభావాలు — ఇష్టం, ప్రారంభం, జ్ఞానం.
గ్రాహ్యాశ్చ విషయా హ్యేషాం జ్ఞేయాః శబ్దాదయో మునే
ఈ ఇంద్రియాలకు గ్రహించదగిన విషయాలు శబ్దం మొదలైనవిగా తెలుసుకోవాలి, ఓ మునీశ్వరా.
వాక్పాణిపాదపాయూపస్థాస్తు కర్మేన్ద్రియాణ్యపి
మాట, చేతులు, కాళ్లు, గుదం, ఉపస్థం కూడా కర్మేంద్రియాలే.