మధ్యాద్భయం యశో మృత్యుః క్షయః కీర్తిః సుఖాసుఖమ్
మధ్యలో భయం, కీర్తి నాశనం, నష్టం, పేరు, సుఖం, దుఃఖం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.
ఇత్యాదిషు చ సర్వేషూత్పాతేషు ద్విజసత్తమ
ఇలాంటి అన్ని అపశకునాల సందర్భాల్లోనూ, ద్విజశ్రేష్ఠా,
ఇత్యేతత్కథితం విప్ర జ్యౌతిషం తే సమాసతః
ఇలా, ఓ పండితుడా, జ్యోతిషశాస్త్రాన్ని నీకు సంక్షిప్తంగా వివరించాను.
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి చ్ఛన్దః శాస్త్రమనుత్తమమ్
ఇప్పటి నుంచి నేను ఛందస్సు శాస్త్రాన్ని, అతి ఉత్తమమైనదాన్ని, వివరించబోతున్నాను.
మాత్రావర్ణవిభేదేన తచ్చాపి ద్వివిధం పునః
అక్షరాల తేడాతో, మళ్లీ అది రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.
కారణం ఛన్దసి ప్రోక్తాశ్ఛన్దఃశాస్త్రవిశారదైః
ఛందస్సులో కారణాన్ని, ఛందస్సు శాస్త్రంలో నిపుణులు చెప్పారు.
మధ్యలో రగణశ్వైవ ప్రాన్త్యగః సగణో మతః
మధ్యలో లఘువు ఉన్న గణాన్ని రగణం అంటారు; చివరలో గణం ఉన్నదాన్ని సగణం అంటారు.
త్రిలఘుర్నగణః ప్రోక్తస్త్రికా వర్ణగణా మునే
మూడు లఘువులు కలిగిన గణాన్ని నగణం అంటారు; మూడు వేర్వేరు అక్షరాలు అక్షరగణాలు అవుతాయి, మునీశ్వరా.
సంయోగశ్చ విసర్గశ్చానుస్వారో లఘుతః పరః
సంయోగం, విసర్గం, అనుస్వారం ఇవి తరువాత వస్తే లఘువులుగా పరిగణించబడతాయి.
పాదశ్చతుర్థభాగః స్యాద్విచ్ఛేదోయతిరుచ్యతే
ఒక పాదం అంటే నాలుగవ భాగం; దాని విభజనను విరామం అంటారు.
తుల్యలక్షణతః పాదచతుష్కే సమముచ్యతే
నాలుగు పాదాలు ఒకే లక్షణాలతో ఉంటే, దాన్ని సమం అంటారు.
లక్ష్మ భిన్నం యస్య పాదచతుష్కే విషమం హి తత్
నాలుగు పాదాల్లో లక్షణాలు వేరుగా ఉంటే, అది విసమం అవుతుంది.
షడ్వింశత్యక్షరం యావత్పాదస్తావత్పృథక్ పృథక్
ఒక పాదంలో ఇరవై ఆరు అక్షరాల వరకు ఉంటాయి; ప్రతి ఒక్కదాన్ని వేర్వేరుగా లెక్కించాలి.
త్రిభిః షడ్భిః పదైర్గాథాః శృణు సంజ్ఞా యథోత్తరమ్
మూడు లేదా ఆరు పాదాలు ఉన్న గాథలకు పేర్లు ఉన్నాయి; వాటి పేర్లను వరుసగా విను.
గాయత్ర్యుష్ణిగనుష్టష్టప్చ బృహతీ పఙ్క్తిరేవ చ
గాయత్రీ, ఉష్ణిక్, అనుష్టుప్, బృహతీ, పంక్తి కూడా,
శక్కరీ సాతిపూర్వా చ అష్ట్యత్యష్టీ తతః స్మృతే
శక్కరీ, సాతి, పూర్వా, అష్టి, అష్టీ అని తరువాత గుర్తించబడతాయి.
వికృతిః సంకృతిశ్చైవ తథాతికృతిరుత్కృతిః
విభిన్నత, కలయిక, మితిమీరిన స్థితి, ఎత్తైన స్థాయి — ఇవే.
పాదే సర్వగురౌ పూర్వీల్లఘుం స్థాప్య గురోరధః
ఒక పాదంలో, అన్ని గురువుల కంటే ముందు లఘువు ఉంచాలి; అలాగే, లఘువును గురువు కంటే క్రింద ఉంచాలి.
ఏష ప్రస్తార ఉదితో యావత్సర్వలఘుర్భవేత్
ఈ విధానాన్ని వివరించారు — చివరకు అన్నీ లఘువులు మాత్రమే మిగిలే వరకు.
ఉద్దిష్టే ద్విగుణానాద్యాదఙ్గాన్సంమోల్య లస్థితాన్
ఇక్కడ చెప్పిన రెట్టింపు భాగాలను, స్థిరంగా ఉన్నవాటిని పరస్పరం గుణించాలి.
వణాన్సేకాన్వృత్తభవానుత్తరాధరతః స్థితాన్
పైన, క్రింద వరుసగా ఉన్న పునరావృత అక్షరాలను తీసుకోవాలి.
ఉపాన్త్యతో నివర్తేత త్యజన్నేకైకమూర్ద్ధతః
చివరి నుండి ఒకదాన్ని వదిలి, పైభాగంలో ఉన్న ప్రతి దానిని విడిచి వెనక్కు తిరగాలి.
లగక్రియాఙ్కసందోహే భవేత్సంఖ్యావిమిశ్రితే
లఘు చిహ్నాల మొత్తం కలిసినప్పుడు, సంఖ్య కలుగుతుంది.
సంఖ్యైవ ద్విగుణైకోనా సద్భిరధ్వా ప్రకీర్తితః
ఆ సంఖ్యను రెట్టింపు చేసి, ఒకటి కలిపితే, అదే జ్ఞానులు చెప్పిన మార్గం.
ప్రస్తారోక్తప్రభేదానాం నామానాంస్త్యం ప్రగాహతే
ఈ విధానంలో చెప్పిన విభాగాల పేర్లను ఇప్పుడు వివరించబడతాయి.
శ్రుతాని త్వన్ముఖాంభోజాత్సమాసవ్యాసయోగతః
మీ పద్మముఖం నుండి సంక్షిప్తంగా, విస్తృతంగా బోధనలు విన్నాము.
మేరుశృఙ్గే కిల పురా కర్ణికారవనాయతే
ఒకప్పుడు, మేరు శిఖరంపై, కర్ణికార వనంలో—
శైలరాజసుతా చైవ దేవీ తత్రాభవత్పురా
అక్కడ, పర్వతరాజు కుమార్తె అయిన దేవి ఒకప్పుడు నివసించింది.
యోగేనాత్మానమావిశ్య యోగధర్మపరాయణః
యోగంతో తనలో తాను లీనమై, యోగధర్మానికి అంకితమై—
అగ్నేర్భూమేస్తథా వాయోరన్తరిక్షస్య చాభితః
అగ్ని, భూమి, వాయువు, ఆకాశం చుట్టూ ఉన్నప్పుడు—