యదాప్రత్యఙ్నతా మఘాః ఖసప్తోపరి సంస్థితాః
మఘా నక్షత్రం పడమర వైపు వంగకుండా, ఆకాశం పైనే నిలిచినప్పుడు,
నఖైర్లిఖన్తోమార్జారాశ్చావనిం లోహసంయుతే
ఇనుపు ముళ్లున్న పంజాలతో పిల్లులు భూమిని గోక్కినప్పుడు,
పిపీలికాశ్రేణయశ్ఛిన్నాః ఖద్యోతా బహవస్తదా
పిపీలికల వరుసలు తెగిపోయి, అనేక జ్యోతిరేకులు కనిపించినప్పుడు,
ఉదయాస్తమయే కాలే వివర్ణోర్ఽకేథ వా శశీ
ఉదయాస్థమయ సమయాల్లో సూర్యుడు లేదా చంద్రుడు రంగు మారి కనిపించినప్పుడు,
ప్రాఙ్ముఖస్య తు కూర్మస్య నవాఙ్గేషు ధరామిమామ్
తూర్పు వైపు చూస్తున్న కూర్ముని తొమ్మిది అవయవాలపై ఈ భూమి నిలిచిఉంది,
అన్తర్వేదాశ్చ షాఞ్చాలస్తస్యేదం నాభిమణ్డలమ్
ఆ కూర్ముని నాభి ప్రాంతంగా ఆరు కంపించే అంతర్వేదాలు ఉన్నాయి,
స్త్రీకలిఙ్గకిరాతాఖ్యా దేశాస్తద్బాహుమణ్డలమ్
స్త్రీ, కలింగ, కిరాత అనే ప్రాంతాలు ఆ కూర్ముని భుజ ప్రాంతంగా ఉన్నాయి,
గౌడకైఙ్కణశాల్వాన్ధ్రపౌడ్రస్తత్పాదమణ్డలమ్
గౌడ, కైంకణ, శాల్వ, ఆంధ్ర, పౌడ్ర దేశాలు ఆ కూర్ముని పాద ప్రాంతంగా ఉన్నాయి,
పులిన్దచీనయవనగుర్జరాః పాదమణ్డలమ్
పులింద, చీన, యవన, గుర్జర దేశాలు కూడా పాద ప్రాంతంలో ఉన్నాయి,
ఖసాంగవఙ్గబాహ్లీకం కాంబోజాః పాణిమణ్డలమ్
ఖస, అంగ, వంగ, బాహ్లీక, కాంబోజ దేశాలు ఆ కూర్ముని చేయి ప్రాంతంగా ఉన్నాయి,
నాభ్యాదిషు నవాఙ్గేషు పాపైర్దుష్టం శుభైః శుభమ్
నాభి మొదలైన తొమ్మిది అవయవాల్లో చెడు జరిగితే అపశకునం, మంచి జరిగితే శుభం కలుగుతుంది.
ముహూ రుదన్తి గాయన్తి ప్రస్విద్యన్తి హసంతి చ
కొన్ని సార్లు మనుషులు ఏడుస్తారు, పాడుతారు, చెమటపడతారు, నవ్వుతారు కూడా.
అధోముఖాధితిష్టన్తి స్థానాత్స్థానం వ్రజన్తి చ
వారు కిందకు ముఖం పెట్టి నిలబడతారు, ఒక చోటు నుంచి మరో చోటుకు వెళ్తారు.
గన్ధర్వనగరం చైవ దివా నక్షత్రదర్శనమ్
గంధర్వ నగరం కనిపించడం, పగలు నక్షత్రాలు కనపడటం,
గాన్ధర్వం దేహదిగ్ధూమం భూమికంపం దివా నిశి
గంధర్వ ధూమం శరీరాన్ని కప్పడం, భూమి పగలు లేదా రాత్రి కంపించడం,
నిశీన్ద్రచాపమణ్డూకం శిఖరే శ్వేతవాయసః
రాత్రి ఇంద్రధనస్సు లేదా కప్ప కనిపించడం, కొండపై తెల్ల కాకి కనిపించడం,
జన్తవో ద్విత్రిశిరసో జాయన్తే వాపి యోనిషు
రెండు లేదా మూడు తలలతో జంతువులు పుట్టడం, లేదా గర్భంలోనూ అలాంటివి కలగడం,
జమ్బూకగ్రామసంవాసః కేతూనాం చ ప్రదర్శనమ్
గ్రామాల్లో నక్కలు నివసించడం, ధూమకేతువులు కనిపించడం.
అకాలే పుష్పితా వృక్షా దృశ్యన్తే ఫలితా యది
కాలానికి తగినట్టు కాకుండా చెట్లు పువ్వులు పండ్లు పూస్తూ కనిపిస్తే,
ఏవమాద్యా మహోత్పాతా బహవః స్థాననాశదా
ఇలా ఇంకా ఎన్నో పెద్ద అపశకునాలు చోటుచేసుకుని, ఆ ప్రాంతాల నాశనానికి కారణమవుతాయి.
మధ్యాద్భయం యశో మృత్యుః క్షయః కీర్తిః సుఖాసుఖమ్
మధ్యలో భయం, కీర్తి నాశనం, నష్టం, పేరు, సుఖం, దుఃఖం ఇవన్నీ కలుగుతాయి.
ఇత్యాదిషు చ సర్వేషూత్పాతేషు ద్విజసత్తమ
ఇలాంటి అన్ని అపశకునాల సందర్భాల్లోనూ, ద్విజశ్రేష్ఠా,
ఇత్యేతత్కథితం విప్ర జ్యౌతిషం తే సమాసతః
ఇలా, ఓ పండితుడా, జ్యోతిషశాస్త్రాన్ని నీకు సంక్షిప్తంగా వివరించాను.
అతః పరం ప్రవక్ష్యామి చ్ఛన్దః శాస్త్రమనుత్తమమ్
ఇప్పటి నుంచి నేను ఛందస్సు శాస్త్రాన్ని, అతి ఉత్తమమైనదాన్ని, వివరించబోతున్నాను.
మాత్రావర్ణవిభేదేన తచ్చాపి ద్వివిధం పునః
అక్షరాల తేడాతో, మళ్లీ అది రెండు రకాలుగా ఉంటుంది.
కారణం ఛన్దసి ప్రోక్తాశ్ఛన్దఃశాస్త్రవిశారదైః
ఛందస్సులో కారణాన్ని, ఛందస్సు శాస్త్రంలో నిపుణులు చెప్పారు.
మధ్యలో రగణశ్వైవ ప్రాన్త్యగః సగణో మతః
మధ్యలో లఘువు ఉన్న గణాన్ని రగణం అంటారు; చివరలో గణం ఉన్నదాన్ని సగణం అంటారు.
త్రిలఘుర్నగణః ప్రోక్తస్త్రికా వర్ణగణా మునే
మూడు లఘువులు కలిగిన గణాన్ని నగణం అంటారు; మూడు వేర్వేరు అక్షరాలు అక్షరగణాలు అవుతాయి, మునీశ్వరా.
సంయోగశ్చ విసర్గశ్చానుస్వారో లఘుతః పరః
సంయోగం, విసర్గం, అనుస్వారం ఇవి తరువాత వస్తే లఘువులుగా పరిగణించబడతాయి.
పాదశ్చతుర్థభాగః స్యాద్విచ్ఛేదోయతిరుచ్యతే
ఒక పాదం అంటే నాలుగవ భాగం; దాని విభజనను విరామం అంటారు.