మనువన్వాత్మనేభాషౌ స్వరితేత్త్కృఞుదాహృతః
'మనుం', 'వన్', 'ఆత్మన్' అనే రూపాలలో ధాతువు స్వరిత స్వరంతో పలికితే దానిని 'కృఞ్' అని అంటారు.
క్యాద్యాః సప్తోభయేభాషాః సౌత్రాః స్తంభ్వాదికాస్తథా
'క్య' తో ప్రారంభమయ్యే ఏడు ధాతువులు రెండు విధాలుగా ఉపయోగించబడతాయి; అలాగే 'సౌత్ర' మరియు 'స్తంభ్వాదిక' తో మొదలైనవీ అలాగే ఉంటాయి.
ద్వావింశతిరుదాత్తేతః కుధాద్యా ధాతవో మతాః
'కుధా' తో మొదలయ్యే ఇరవై రెండు ధాతువులు ఉదాత్త స్వరంతో ఉంటాయని భావించబడతాయి.
పరస్మైపదినశ్చాథ స్వరితేద్గ్రహ ఏవ చ
ఇంకా, పరస్మైపద ధాతువులు స్వరిత స్వరంతో తీసుకోవాలి.
చురాద్యా ధాతవో ఞ్యన్తా షట్ర్త్రింశదధికః శతమ్
'చుర్' తో ప్రారంభమై 'ఞ్య' తో ముగిసే ధాతువులు మొత్తం నూరొకటి ముప్పై ఆరు ఉంటాయి.
చర్చాద్యా ఆధృషీయాస్తు ప్యన్తా వా పరికీర్తితాః
'చర్చా' తో ప్రారంభమై 'ఆధృషీయ' తో ముగిసే ధాతువులు, అలాగే 'ప్య' తో ముగిసేవి కూడా చెప్పబడ్డాయి.
పదాద్యాస్తు దశ ప్రోక్తా ధాతవో హ్యాత్మనేపదే
'పద' తో ప్రారంభమయ్యే పది ధాతువులు ఆత్మనేపదంగా చెప్పబడ్డాయి.
ధాత్వర్థే ప్రాతిపదికాద్వహులం చేష్టవన్మతమ్
ధాతు అర్థంలో, ప్రాతిపదిక పదం నుండి అనేక విధాలుగా ఉపయోగాలు గుర్తించబడ్డాయి.
ధాత్వర్థే కర్తృకరణాఞ్చిత్రాద్యాశ్చాపి ధాతవః
ధాతు అర్థంలో, 'చిత్ర' మొదలైన ధాతువులు, కర్త, కరణం సంబంధంగా కూడా ఉంటాయి.
స్తోమాద్యాః షోడశ తథా అన్దతస్యం నిదర్శనమ్
'స్తోమ' తో ప్రారంభమయ్యే పదహారు ధాతువులు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి; ఇవి 'అందతస్య' కు ఉదాహరణ.
సర్వే సర్వగణీయాశ్చ తథానేకార్థవాచినః
ఇవి అన్నీ అన్ని వర్గాలకు చెందినవిగా, అలాగే అనేక అర్థాలను తెలిపేవిగా పరిగణించబడతాయి.
సంక్షేపో ఽయం సముద్దిష్టో విస్తరస్తత్ర తత్ర చ
ఇది సంక్షిప్తంగా చెప్పబడింది; వివరాలు అక్కడక్కడా వివరించబడ్డాయి.
వృఙ్వృఞ్భ్యాం చ వినైకాచో ఽజన్తేషు నిహతాః స్మృతాః
'వృఙ్', 'వృఞ్' తప్ప మిగతా అన్నీ 'అ' తో ముగిసే ధాతువులు తీసివేయబడ్డవిగా పరిగణించబడతాయి.
భఞ్జ్భుజ్భ్రస్జ్మత్జియజ్యుజ్రుజ్రఞ్జవిజిర్స్వఞ్జిసఞ్జ్సృజః
'భంజ్', 'భుజ్', 'భ్రస్జ్', 'మత్', 'జి', 'యజ్', 'యుజ్', 'రుజ్', 'రంజ్', 'అవి', 'జిర్', 'స్వంజ్', 'ఇసంజ్', 'సృజ' అనే ధాతువులు ఇక్కడ చెప్పబడ్డాయి.
శద్సదీ స్విద్యతిఃస్కన్దిర్హదీ క్రుధ్క్షుధిబుధ్యతీ
శద్, సదీ, స్విద్యతి, స్కందిర్, హదీ, క్రుధ్, క్షుధి, బుద్ధ్యతి అనే పదాలు.
మన్యహన్నాప్క్షిప్ఛుపితప్తిపస్తృప్యతిదృప్యతీ
మన్య, అన్న, పక్షిప్, చుపిత, ప్తిప, స్తృప్యతి, దృప్యతి అనే పదాలు.
క్రుశిర్దంశిదిశీ దృశ్మృశ్రిరుశ్లిశ్విశ్స్పృశః కృషిః
క్రుశి, దంశి, దిశీ, దృశ్, మృశి, రుశ్, లిశ్, విశ్, స్పృశ, కృషి అనే పదాలు.
వసతిర్దహదిహిదుహో నహ్మిహ్రుహ్లిహ్వహిస్తథా
వసతి, దహతి, హిదుహో, నహ్మిహ్, రుహ్లి, హ్వహి అనే పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
చాద్యా నిపాతా గవయః ప్రాద్యా దిగ్దేశకాలజాః
చాది అనే అవ్యయాలు, గవయ అనే పదం; ప్రాది అనే పదాలు దిక్కు, ప్రదేశం, కాలం నుండి ఉద్భవిస్తాయి.
గణపాఠః సూత్రపాఠో ధాతుపాఠస్తథైవ చ
గణపాఠం, సూత్రపాఠం, అలాగే ధాతుపాఠం కూడా ఉన్నాయి.
శబ్దాః సిద్ధా వైదికాస్తు లౌకికాశ్చాపి నారద
నారదా, సిద్ధమైన పదాలు, వైదిక పదాలు, అలాగే లోకిక పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
లఘుమార్గేణ శబ్దానాం సాధూనాం సంనిరూపణమ్
సంక్షిప్తమైన మార్గంలో మంచి పదాలను నిర్ణయించడం జరుగుతుంది.
ప్రకృతిప్రత్యయాదేశలోపాగమముఖైః కృతమ్
ప్రకృతి, ప్రత్యయ, దేశ, లోప, ఆగమ అనే మార్గాల ద్వారా ఇది ఏర్పడుతుంది.
కాత్స్న్యేర్న వక్తుమానన్త్యాత్కో ఽపిశక్తో న నారద
నారదా, ఇవన్నీ సంపూర్ణంగా, అనంతంగా ఉన్నందున వాటిని పూర్తిగా చెప్పడం ఎవరికీ సాధ్యం కాదు.
యస్య విజ్ఞాన మాత్రేణ ధర్మసిద్ధిర్భవేన్నృణామ్
ఎవరి జ్ఞానం మాత్రమే ఉంటే, మనుషులకు ధర్మసిద్ధి కలుగుతుందో ఆయన గురించి చెబుతాను.
గణితం జాతకం విప్ర సంహితాస్కన్ధసంజ్ఞితాః
గణితం, జాతకం, బ్రాహ్మణా, స్కంధ అనే పేరుతో ఉన్న సంహితలు కూడా ఉన్నాయి.
అనుయోగశ్చన్ద్రసూర్యగ్రహణం తచోదస్యాకమ్
అనుయోగం, చంద్రగ్రహణం, సూర్యగ్రహణం, అలాగే ఉదాస్య అనే విషయాలు కూడా ఉన్నాయి.
జాతకే రాశిభేదాశ్చ గ్రహయోనిశ్చ యోనిజమ్
జాతకంలో రాశి భేదాలు, గ్రహాల ఉద్భవం, జన్మ సంబంధమైన విషయాలు ఉన్నాయి.
కర్మాజీవం చాష్టవర్గో రాజయోగాశ్చ నాభసాః
కర్మ, జీవితం, అష్టవర్గాలు, రాజయోగాలు, ఆకాశ సంబంధమైన యోగాలు ఉన్నాయి.
గ్రహభావఫలం చైవాశ్రయయోగప్రకీర్ణకే
గ్రహభావ ఫలితాలు, ఆశ్రయ యోగాలలో కలిసిన ఫలితాలు ఉన్నాయి.