దధర్త్యాద్యా స్వవద్భిశ్చ ససూవేతి చ ధిష్వ చ
'ధరిస్తాడు' మొదలైన రూపాలు, 'పుట్టించు' వంటి పదాలు, అలాగే 'పెట్టు' అనే పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
రథీతరీ నసతాద్యా అమ్నర్భువరథో ఇతి
'రథికుడు', 'రథికుడు కాదు', 'నసత్' మొదలైనవి, 'అమ్నర్భువ', 'రథ' మొదలైన పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
దాశ్వాంశ్వ స్వతవాన్యాపౌత్రిభిష్ట్వం చ నృభిష్టుతః
'ఇచ్చినవాడు', 'ఉన్నవాడు', 'తనదైనవాడు', 'కొడుకులతో కూడినవాడు', అలాగే 'మనుషులచే స్తుతించబడినవాడు' అనే పదాలు ఉన్నాయి.
చతుర్విధాద్బాహులకాత్ప్రవృత్తేరప్రవృత్తితః
నాలుగు విధాల విస్తృతత వల్ల క్రియ కూడా, అక్రియ కూడా కలుగుతుంది.
భూవాద్యా ధాతవో జ్ఞేయాః పరస్మైపదినఃస్మృతాః
'భూ' మొదలైన ధాతువులు పరస్మైపదంగా గుర్తించాలి, ఎందుకంటే అవి అలానే చెప్పబడ్డాయి.
అతాదయో ఽష్టత్రింశఞ్చ పరస్మైపదినో మునే
'అత్' మొదలైనవి, ఇంకా ముప్పై ఎనిమిది ధాతువులు పరస్మైపదాలు అని, ఓ మునీ, తెలుసుకో.
ఉదాత్తేతరతు పఞ్చాశత్ఫక్కాద్యాః పరికీర్తితాః
'ఫక్' మొదలైన యాభై ధాతువులు ఉదాత్త స్వరంతో చెప్పబడ్డాయి.
గుపాదయో ద్విచత్వారింశదుదాత్తేతాః సమీరితాః
'గుప్' మొదలైన నలభై రెండు ధాతువులు కూడా ఉదాత్త స్వరంతో ఉన్నవిగా చెప్పబడ్డాయి.
అణాదయోప్యుదాత్తేతః సప్తవింశతిధాతవః
'అణ్' మొదలైన ఇరవై ఏడూ ధాతువులు కూడా ఉదాత్త స్వరంతో ఉంటాయని చెప్పబడింది.
ద్విసప్తతిమితా మవ్యముఖాశ్చోదాత్తబన్ధనా
డెబ్బై రెండు సంఖ్యలో, 'మవ్య', 'ముఖా' మొదలైనవి ఉదాత్త స్వరంతో బంధించబడ్డాయి.
క్షుధాదయో ఽనుదాత్తేతో ద్విషపఞ్చాశదుదాహృతాః
క్షుధ మొదలైనవి, మొత్తం యాభై రెండు, అనుదాత్తంగా చెప్పబడ్డాయి.
ద్యుతాద్యా అనుదాత్తేతో ద్వావింశతిరతో మతాః
ద్యూత మొదలైనవి, ఇరవై రెండు, ఇవికూడా అనుదాత్తంగా భావించబడతాయి.
తతో జ్వలదుదాత్తేతో ద్విపఞ్చాశన్మితాస్తథా
ఆ తరువాత జ్వలద్ మొదలైనవి, మొత్తం యాభై రెండు, ఉదాత్తంగా గుర్తించబడ్డాయి.
అనుదాత్తేత అఖ్యాతా భాద్యుతాత్తా ఇతః స్యమాత్
అనుదాత్తంగా పిలవబడేవి క్రియలు, భా మరియు ద్యూతతో మొదలయ్యేవి ఇక్కడినుంచి ఉదాత్తంగా భావించాలి.
సదస్రయ ఉదాత్తేతః కుచాద్వేదా ఉదాత్త ఇత్
సద్, ఆశ్రయ మొదలైనవి ఉదాత్తంగా ఉంటాయి; కుచాద్, వేద మొదలైనవికూడా ఉదాత్తమే.
స్వరితేచ్ఛిఞ్భృఞాద్యాశ్చత్వార స్వరితేత్తతః
స్వరిత్, ఇచ్చ, భృణ్ మొదలైన నాలుగు స్వరితంగా పరిగణించబడతాయి.
అష్టాదశస్మిఙాద్యాస్తు ఆమనేపదినో మతాః
అష్టాదశ మొదలైనవి ఆత్మనేపదంగా భావించబడతాయి.
హృపరస్మైపదీ చాత్మనేభాషాస్తు గుపాత్రయః
హృతో మొదలైనవి పరస్మైపదంగా ఉంటాయి; గుప్, ఆ, త్ర అనే మూడు రెండు విధానాల్లోనూ ఉపయోగిస్తారు.
పరస్మైపదినః పఞ్చ దశ స్కంమ్భ్వాదయస్తథా
స్కంభ్ మొదలైన పదిహేను కూడా పరస్మైపదంగా పరిగణించబడతాయి.
స్వరితేతః పచాద్యఙ్కాః పరస్మైపదినో మతాః
స్వరితంగా గుర్తించబడిన పచ్ మొదలైనవి పరస్మైపదంగా భావించాలి.
భ్వాద్యా ఏతే షడధికం సహస్రం ధాతవో మతాః
భూ మొదలైనవి, మొత్తం వెయ్యి ఆరు, ధాతువులుగా పరిగణించబడతాయి.
స్వరితేతో ద్విషాద్యాస్తు చత్వారో ధాతవో మతాః
స్వరితంగా గుర్తించబడిన ద్విష్ మొదలైన నాలుగు ధాతువులుగా భావించబడతాయి.
ఇరాదయో ఽనుదాత్తేతో ధాతవస్తు త్రయోదశ
ఇర్ మొదలైన పదమూడు అనుదాత్త ధాతువులుగా పరిగణించబడతాయి.
పరస్మైపదినః ప్రోక్తా షుముఖాః సప్త ధాతవః
షు మొదలైన ఏడు ధాతువులు పరస్మైపదంగా ప్రకటించబడ్డాయి.
ఘుముఖాస్త్రయ ఉద్దిష్టాః పరస్మైపదినస్తథా
ఘు మొదలైన మూడు ధాతువులు కూడా పరస్మైపదంగా చెప్పబడ్డాయి.
ష్టుఞేకస్తు సమా ఖ్యాతః స్మృతే నారద శాబ్దికైః
ఒక్కటి అయిన ష్టుఞ్ ధాతువు, నారదా, వ్యాకరణ పండితులలో ప్రసిద్ధి పొందింది.
ఇఙ్ఙాత్మనేపదీ ప్రోక్తో ధాతుర్నారద కేవలః
ఇఙ్ అనే ధాతువు పూర్తిగా ఆత్మనేపదంగా మాత్రమే చెప్పబడింది, నారదా.
ఞిష్వప్శయే సముద్దిష్టః పరస్మైపదికస్తథా
నిద్రించు అర్థంలో ఉన్న ఞిష్ ధాతువు పరస్మైపదంగా కూడా పరిగణించబడింది.
దీధీఙ్వేఙ్స్మృతౌ ధాతూ ఆత్మనేపదినౌ మునే
మహర్షీ, దీ, ధీ, వే, హ్వే అనే ధాతువులు సంప్రదాయ ప్రకారం ఆత్మనేపదంగా పరిగణించబడతాయి.
చర్కరీతం చ హ్నుఙ్ ప్రోక్తో ఽనుదాత్తేన్మునిసత్తమ
మహర్షీ, హ్ను అనే ధాతువు అనుదాత్త స్వరంతో ఉన్నప్పుడు దానిని చర్కరీతంగా అంటారు.