రామాశ్రితస్తత్పురుషే ధాన్యార్థో యూపదారు చ
తత్పురుష సమాసంలో, రామునిపై ఆధారపడినవాడు, ధాన్యార్థం కోసం, యూపకఱ్ఱ వంటి ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.
పఞ్చగవం దశగ్రామీ త్రిఫలేతి తు రూఢితః
పంచగవం, దశగ్రామీ, త్రిఫల వంటి పదాలు ప్రాచుర్యంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
అబ్రాహ్మణో న ఞి ప్రోక్తః కుంభకారాదికః కృతా
అబ్రాహ్మణునికి ఞి ప్రయోగించరు; కుంభకారుడు వంటి పదాలు కృత్ప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి.
పఞ్చగూ రూపవద్భార్యో మధ్యాహ్నః ససుతాదికః
పంచగూ, అందమైన భార్య కలవాడు, మధ్యాహ్నం, కుమారుడు ఉన్నవాడు వంటి పదాలు ఇలాగే ఏర్పడతాయి.
భిక్షామానయ గాం చాపి వాక్యమేవానయోర్భవేత్
భిక్షమందిరా, ఆవును తేచెయ్ అనే రెండు వాక్యాలు వాక్యాలుగానే పరిగణించబడతాయి.
రామకృష్ణం ద్విజ ద్వై ద్వై బ్రహ్మ చైకముపాస్యతే
రామకృష్ణ, ద్విజుడు, జంటగా రెండు, బ్రహ్మ ఒకటే అని అర్థం చేసుకోవాలి.
తత్పఞ్చవిధమాఖ్యాతం వైదికం ధాతురూపకమ్
ఇలా, ఐదు విధాల వేదధాతురూపాలు వివరించబడ్డాయి.
వికారః క్వాపి వర్ణానాం వర్ణనాశః క్వచిన్మతః
కొన్ని సందర్భాల్లో అక్షరాల మార్పు జరుగుతుంది; మరికొన్ని సందర్భాల్లో అక్షర నాశనం జరుగుతుందని భావిస్తారు.
ధాతోర్యోగాతిశయీ చ సంయోగః పరికీర్తితః
ధాతువును మించి కలయిక జరిగితే, దానిని ప్రత్యేకమైన సంయోగమని అంటారు.
గూఢోత్మా వర్ణవికృతేర్వర్ణనాంశాత్పృషోదరః
దాగిన సారం, అక్షర మార్పు లేదా అక్షర భాగం ఉంటే, దానిని పృషోదరమని అంటారు.
బహులం ఛన్దసీత్యుక్తమత్ర వాచ్యం పునర్వసూ
ఇలాంటి రూపాలు వేద ఛందస్సులో ఎక్కువగా ఉంటాయని చెప్పబడింది; ఇక్కడ వివరణను మరల చెప్పాలి.
పరం వ్యవహితాశ్చాపి గతిసంజ్ఞాస్తథా హి ఆ
దూరంగా ఉన్నవాటినీ గతి అనే పేరుతో పిలుస్తారు.
నిష్టర్క్యాన్ద్యాస్తథోక్తాశ్చ గృభాయేత్యాదికాస్తథా
నిర్ణయించలేని వాటితో పాటు, 'గర్భం' మొదలైనవి కూడా ఇలానే చెప్పబడ్డాయి.
వ్యత్యయమిచ్ఛతి శాస్రకృదేషాం సో ఽపి చ సిద్ధ్యతి బాహులకేన
ఈ వాటిలో ధర్మనిర్ణేతకు మినహాయింపు కావాలనిపిస్తే, అది కూడా విస్తృతంగా సాధ్యమవుతుంది.
రాత్రీ విమ్బీ చ కద్రూశ్చావిష్ట్వౌ వాజసనేయినః
'రాత్రి', 'వింబీ', 'కద్రూ', 'అవిష్టు' అనే పదాలు వాజసనేయులకు చెందుతాయి.
దేవాసో ఽథో సర్వదేవతాతిత్వావత ఇత్యపి
దేవతలు, అలాగే అన్ని దేవతలకు అధికుడైనవాడు కూడా ఇందులోకి వస్తాడు.
అపస్పృధేథాం నో అవ్యాదాయో అస్మాన్ముఖాస్తథా
మీరు ఇద్దరూ మమ్మల్ని శుద్ధి చేయండి; మన నోటివలన మాకు ఎలాంటి హాని కలగకూడదు.
హిరణ్యయేన నరం చ పరమే వ్యోమనిత్యపి
'బంగారం తో' మరియు 'పరమమైన ఆకాశంలో మనిషి' అనే పదాలు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి.
యజధ్వైనమేమసి చ స్నాత్వీ గత్వా పచాస్థభౌః
'ఆయనకు యజ్ఞం చేయి', 'మేము వచ్చాము', అలాగే 'స్నానం చేసి, వెళ్లి, ఎముకలు ఉడికించు' అనే పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
పశ్యేదధద్బ్రభూథాపి ప్రమిణాన్తిత్యవీవృధత్
అతడు చూడవచ్చు, పెట్టవచ్చు, అవ్వవచ్చు; కొలవచ్చు, పెరిగిపోవచ్చు.
దధర్త్యాద్యా స్వవద్భిశ్చ ససూవేతి చ ధిష్వ చ
'ధరిస్తాడు' మొదలైన రూపాలు, 'పుట్టించు' వంటి పదాలు, అలాగే 'పెట్టు' అనే పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
రథీతరీ నసతాద్యా అమ్నర్భువరథో ఇతి
'రథికుడు', 'రథికుడు కాదు', 'నసత్' మొదలైనవి, 'అమ్నర్భువ', 'రథ' మొదలైన పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
దాశ్వాంశ్వ స్వతవాన్యాపౌత్రిభిష్ట్వం చ నృభిష్టుతః
'ఇచ్చినవాడు', 'ఉన్నవాడు', 'తనదైనవాడు', 'కొడుకులతో కూడినవాడు', అలాగే 'మనుషులచే స్తుతించబడినవాడు' అనే పదాలు ఉన్నాయి.
చతుర్విధాద్బాహులకాత్ప్రవృత్తేరప్రవృత్తితః
నాలుగు విధాల విస్తృతత వల్ల క్రియ కూడా, అక్రియ కూడా కలుగుతుంది.
భూవాద్యా ధాతవో జ్ఞేయాః పరస్మైపదినఃస్మృతాః
'భూ' మొదలైన ధాతువులు పరస్మైపదంగా గుర్తించాలి, ఎందుకంటే అవి అలానే చెప్పబడ్డాయి.
అతాదయో ఽష్టత్రింశఞ్చ పరస్మైపదినో మునే
'అత్' మొదలైనవి, ఇంకా ముప్పై ఎనిమిది ధాతువులు పరస్మైపదాలు అని, ఓ మునీ, తెలుసుకో.
ఉదాత్తేతరతు పఞ్చాశత్ఫక్కాద్యాః పరికీర్తితాః
'ఫక్' మొదలైన యాభై ధాతువులు ఉదాత్త స్వరంతో చెప్పబడ్డాయి.
గుపాదయో ద్విచత్వారింశదుదాత్తేతాః సమీరితాః
'గుప్' మొదలైన నలభై రెండు ధాతువులు కూడా ఉదాత్త స్వరంతో ఉన్నవిగా చెప్పబడ్డాయి.
అణాదయోప్యుదాత్తేతః సప్తవింశతిధాతవః
'అణ్' మొదలైన ఇరవై ఏడూ ధాతువులు కూడా ఉదాత్త స్వరంతో ఉంటాయని చెప్పబడింది.
ద్విసప్తతిమితా మవ్యముఖాశ్చోదాత్తబన్ధనా
డెబ్బై రెండు సంఖ్యలో, 'మవ్య', 'ముఖా' మొదలైనవి ఉదాత్త స్వరంతో బంధించబడ్డాయి.