పరస్మైపదమాఖ్యాతం శేషాత్కర్తారి శాబ్దికైః
పరస్మైపద రూపంలో ఉన్న క్రియాపదాన్ని, మిగతా వాటిని తప్ప, వ్యాకరణ శాస్త్రజ్ఞులు కర్తకు వాడతారు.
సౌకర్యాతిశయం చైవ యదాద్యోతయితుం మునే
ఓ మునీ, ఏదైనా సౌకర్యం లేదా విశేషతను తెలియజేయాలనుకున్నప్పుడు,
లభన్తే కర్తృతే పశ్య పచ్యతే హ్యోదనః స్వయమ్
కర్తృవాచకంగా ఉన్నప్పుడు, వారు పొందుతారు; చూడు, అన్నం తానే తాను వండబడుతుంది.
ధాతోః సకర్మకాద్భావే కర్మణ్యపి లప్రత్యయాః
సకర్మక ధాతువులో, భావార్థంలో లేదా కర్మణి అర్థంలో, 'ల' ప్రత్యయం కూడా వాడతారు.
ఫలవ్యాపరయోరేకనిష్టతాయామకర్మకః
ఫలితము మరియు కార్యము రెండింటి మధ్య ఏకత్వం ఉన్నప్పుడు, దానికి వేరే ఫలితం లేని కార్యమని అంటారు.
గౌణే కర్మణి ద్రుహ్యాదేః ప్రధానే నీహృకృష్వహామ్
ద్వితీయమైన కార్యంలో, ప్రధానమైనది ముఖ్యంగా పరిగణించబడుతుంది; ద్రోహం వంటి ఉపకార్యాలు రెండవ స్థానంలో ఉంటాయి.
ప్రయోజ్య కర్మణ్యన్యేషాం ణ్యన్తానాం లాదయో మతాః
ఇతరులు చేసే ఉపకార్యాల వలన కలిగే లాభాలు, ప్రధాన వ్యక్తికి చెందుతాయని భావిస్తారు.
ఫలే ప్రధానం వ్యాపారస్తిర్ఙ్థస్తు విశేషణమ్
ఫలితంలో ప్రధానమైన చర్యే ముఖ్యమైనది, దాటి పోవడం వంటి వాటిని లక్షణంగా పరిగణిస్తారు.
భావే కర్మణి కృత్యాః స్యుః కృతః కర్తరి కీర్తితాః
కార్యం జరుగుతున్న స్థితిలో ఉంటే దాన్ని కృత్యా అంటారు; పూర్తయినప్పుడు అది చేయువాడికి సంబంధించినదిగా చెప్పబడుతుంది.
గమ్యాదిగమ్యే నిర్దిష్టం శేషమద్యతనే మతమ్
వెళ్లవలసినది వంటి విషయాల్లో, మిగిలిన భాగాన్ని ఆధునిక దృష్టికోణంలో పేర్కొంటారు.
రామాశ్రితస్తత్పురుషే ధాన్యార్థో యూపదారు చ
తత్పురుష సమాసంలో, రామునిపై ఆధారపడినవాడు, ధాన్యార్థం కోసం, యూపకఱ్ఱ వంటి ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.
పఞ్చగవం దశగ్రామీ త్రిఫలేతి తు రూఢితః
పంచగవం, దశగ్రామీ, త్రిఫల వంటి పదాలు ప్రాచుర్యంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
అబ్రాహ్మణో న ఞి ప్రోక్తః కుంభకారాదికః కృతా
అబ్రాహ్మణునికి ఞి ప్రయోగించరు; కుంభకారుడు వంటి పదాలు కృత్ప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి.
పఞ్చగూ రూపవద్భార్యో మధ్యాహ్నః ససుతాదికః
పంచగూ, అందమైన భార్య కలవాడు, మధ్యాహ్నం, కుమారుడు ఉన్నవాడు వంటి పదాలు ఇలాగే ఏర్పడతాయి.
భిక్షామానయ గాం చాపి వాక్యమేవానయోర్భవేత్
భిక్షమందిరా, ఆవును తేచెయ్ అనే రెండు వాక్యాలు వాక్యాలుగానే పరిగణించబడతాయి.
రామకృష్ణం ద్విజ ద్వై ద్వై బ్రహ్మ చైకముపాస్యతే
రామకృష్ణ, ద్విజుడు, జంటగా రెండు, బ్రహ్మ ఒకటే అని అర్థం చేసుకోవాలి.
తత్పఞ్చవిధమాఖ్యాతం వైదికం ధాతురూపకమ్
ఇలా, ఐదు విధాల వేదధాతురూపాలు వివరించబడ్డాయి.
వికారః క్వాపి వర్ణానాం వర్ణనాశః క్వచిన్మతః
కొన్ని సందర్భాల్లో అక్షరాల మార్పు జరుగుతుంది; మరికొన్ని సందర్భాల్లో అక్షర నాశనం జరుగుతుందని భావిస్తారు.
ధాతోర్యోగాతిశయీ చ సంయోగః పరికీర్తితః
ధాతువును మించి కలయిక జరిగితే, దానిని ప్రత్యేకమైన సంయోగమని అంటారు.
గూఢోత్మా వర్ణవికృతేర్వర్ణనాంశాత్పృషోదరః
దాగిన సారం, అక్షర మార్పు లేదా అక్షర భాగం ఉంటే, దానిని పృషోదరమని అంటారు.
బహులం ఛన్దసీత్యుక్తమత్ర వాచ్యం పునర్వసూ
ఇలాంటి రూపాలు వేద ఛందస్సులో ఎక్కువగా ఉంటాయని చెప్పబడింది; ఇక్కడ వివరణను మరల చెప్పాలి.
పరం వ్యవహితాశ్చాపి గతిసంజ్ఞాస్తథా హి ఆ
దూరంగా ఉన్నవాటినీ గతి అనే పేరుతో పిలుస్తారు.
నిష్టర్క్యాన్ద్యాస్తథోక్తాశ్చ గృభాయేత్యాదికాస్తథా
నిర్ణయించలేని వాటితో పాటు, 'గర్భం' మొదలైనవి కూడా ఇలానే చెప్పబడ్డాయి.
వ్యత్యయమిచ్ఛతి శాస్రకృదేషాం సో ఽపి చ సిద్ధ్యతి బాహులకేన
ఈ వాటిలో ధర్మనిర్ణేతకు మినహాయింపు కావాలనిపిస్తే, అది కూడా విస్తృతంగా సాధ్యమవుతుంది.
రాత్రీ విమ్బీ చ కద్రూశ్చావిష్ట్వౌ వాజసనేయినః
'రాత్రి', 'వింబీ', 'కద్రూ', 'అవిష్టు' అనే పదాలు వాజసనేయులకు చెందుతాయి.
దేవాసో ఽథో సర్వదేవతాతిత్వావత ఇత్యపి
దేవతలు, అలాగే అన్ని దేవతలకు అధికుడైనవాడు కూడా ఇందులోకి వస్తాడు.
అపస్పృధేథాం నో అవ్యాదాయో అస్మాన్ముఖాస్తథా
మీరు ఇద్దరూ మమ్మల్ని శుద్ధి చేయండి; మన నోటివలన మాకు ఎలాంటి హాని కలగకూడదు.
హిరణ్యయేన నరం చ పరమే వ్యోమనిత్యపి
'బంగారం తో' మరియు 'పరమమైన ఆకాశంలో మనిషి' అనే పదాలు కూడా ఇక్కడ ఉన్నాయి.
యజధ్వైనమేమసి చ స్నాత్వీ గత్వా పచాస్థభౌః
'ఆయనకు యజ్ఞం చేయి', 'మేము వచ్చాము', అలాగే 'స్నానం చేసి, వెళ్లి, ఎముకలు ఉడికించు' అనే పదాలు కూడా ఉన్నాయి.
పశ్యేదధద్బ్రభూథాపి ప్రమిణాన్తిత్యవీవృధత్
అతడు చూడవచ్చు, పెట్టవచ్చు, అవ్వవచ్చు; కొలవచ్చు, పెరిగిపోవచ్చు.