శన్తః శన్తిః శంయశన్తౌ శంయోహంయుః శుభంయువత్
శాంత, శాంతి, శంయశాంత, శంయోహంయు, శుభంయు అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
భవతి బగభూవ భవితా భవిష్యతి భవత్వభవద్భఘవేచ్చాపి
భవతి, బగభూవ, భవితా, భవిష్యతి, భవత్, అభవత్, భగవత్, భవేచ్చ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
అత్తి జఘాసాత్తాత్స్యత్యత్త్వాదదద్యాద్ద్విరఘసదాత్స్యత్
అత్తి, జగ్ఘాస, అత్తాత్, స్యతి, అత్త్వా, దదత్, ద్విరఘస, దాత్స్యత్ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
దిదేవ దేవితా దేవిష్యతి చ అదీవ్యద్దీవ్యేద్దీవ్యాద్వై
దిదేవ, దేవితా, దేవిష్యతి, అదీవ్యత్, దీవ్యేత్, దీవ్యాత్ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
సునోత్వసునోత్సునుయాత్సూయాదశావీదసోష్యుత్తుదతి చ
సునోత్, అసునోత్, సునుయాత్, సూయాత్, అశావిత్, అసోష్యత్, ఉతుదతి అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
అతౌత్సీదతోత్స్యదితి చ రుణద్ధి రూరోధ రోద్ధా రోత్స్యతి వై
అతౌత్, సీదత్, ఓత్స్యత్, ఇతి, రుణద్ధి, రూపోధ,roddha, రోత్స్యతి అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
తనోతి తతాన తనితా తనిష్యతి తనోత్వతనోత్తనుయాద్ధి
తనోతి, తతాన, తనితా, తనిష్యతి, తనోత్, అతనోత్, తనుయాత్ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
అక్రీణాత్క్రీణాత్క్రీణీయాత్క్రీయాదక్రైషీదక్రేష్యఞ్చోరయతి చోరయామాస చోరయితా చోరయిష్యతి చోరయతు
అక్రీణాత్, క్రీణాత్, క్రీణీయాత్, క్రీయాత్, అక్రైషీత్, అక్రేష్యత్, చోరయతి, చోరయామాస, చోరయితా, చోరయిష్యతి, చోరయతు అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
క్రియాసమభిహారే తు పణ్డితో బోభూయతే మునే
కార్యాల సమాహారంలో, ఓ మునీ, పండితుడిని 'బోభూయతే' అని పిలుస్తారు.
అనుదాత్తఞితో ధాతోః క్రియావినిమయే తథా
అనుదాత్త స్వరం ఉన్న ధాతువులోను, అలాగే క్రియల మార్పులోనూ ఇదే వర్తిస్తుంది.
పరస్మైపదమాఖ్యాతం శేషాత్కర్తారి శాబ్దికైః
పరస్మైపద రూపంలో ఉన్న క్రియాపదాన్ని, మిగతా వాటిని తప్ప, వ్యాకరణ శాస్త్రజ్ఞులు కర్తకు వాడతారు.
సౌకర్యాతిశయం చైవ యదాద్యోతయితుం మునే
ఓ మునీ, ఏదైనా సౌకర్యం లేదా విశేషతను తెలియజేయాలనుకున్నప్పుడు,
లభన్తే కర్తృతే పశ్య పచ్యతే హ్యోదనః స్వయమ్
కర్తృవాచకంగా ఉన్నప్పుడు, వారు పొందుతారు; చూడు, అన్నం తానే తాను వండబడుతుంది.
ధాతోః సకర్మకాద్భావే కర్మణ్యపి లప్రత్యయాః
సకర్మక ధాతువులో, భావార్థంలో లేదా కర్మణి అర్థంలో, 'ల' ప్రత్యయం కూడా వాడతారు.
ఫలవ్యాపరయోరేకనిష్టతాయామకర్మకః
ఫలితము మరియు కార్యము రెండింటి మధ్య ఏకత్వం ఉన్నప్పుడు, దానికి వేరే ఫలితం లేని కార్యమని అంటారు.
గౌణే కర్మణి ద్రుహ్యాదేః ప్రధానే నీహృకృష్వహామ్
ద్వితీయమైన కార్యంలో, ప్రధానమైనది ముఖ్యంగా పరిగణించబడుతుంది; ద్రోహం వంటి ఉపకార్యాలు రెండవ స్థానంలో ఉంటాయి.
ప్రయోజ్య కర్మణ్యన్యేషాం ణ్యన్తానాం లాదయో మతాః
ఇతరులు చేసే ఉపకార్యాల వలన కలిగే లాభాలు, ప్రధాన వ్యక్తికి చెందుతాయని భావిస్తారు.
ఫలే ప్రధానం వ్యాపారస్తిర్ఙ్థస్తు విశేషణమ్
ఫలితంలో ప్రధానమైన చర్యే ముఖ్యమైనది, దాటి పోవడం వంటి వాటిని లక్షణంగా పరిగణిస్తారు.
భావే కర్మణి కృత్యాః స్యుః కృతః కర్తరి కీర్తితాః
కార్యం జరుగుతున్న స్థితిలో ఉంటే దాన్ని కృత్యా అంటారు; పూర్తయినప్పుడు అది చేయువాడికి సంబంధించినదిగా చెప్పబడుతుంది.
గమ్యాదిగమ్యే నిర్దిష్టం శేషమద్యతనే మతమ్
వెళ్లవలసినది వంటి విషయాల్లో, మిగిలిన భాగాన్ని ఆధునిక దృష్టికోణంలో పేర్కొంటారు.
రామాశ్రితస్తత్పురుషే ధాన్యార్థో యూపదారు చ
తత్పురుష సమాసంలో, రామునిపై ఆధారపడినవాడు, ధాన్యార్థం కోసం, యూపకఱ్ఱ వంటి ఉదాహరణలు ఉన్నాయి.
పఞ్చగవం దశగ్రామీ త్రిఫలేతి తు రూఢితః
పంచగవం, దశగ్రామీ, త్రిఫల వంటి పదాలు ప్రాచుర్యంలో స్థిరంగా ఉన్నాయి.
అబ్రాహ్మణో న ఞి ప్రోక్తః కుంభకారాదికః కృతా
అబ్రాహ్మణునికి ఞి ప్రయోగించరు; కుంభకారుడు వంటి పదాలు కృత్ప్రత్యయంతో ఏర్పడతాయి.
పఞ్చగూ రూపవద్భార్యో మధ్యాహ్నః ససుతాదికః
పంచగూ, అందమైన భార్య కలవాడు, మధ్యాహ్నం, కుమారుడు ఉన్నవాడు వంటి పదాలు ఇలాగే ఏర్పడతాయి.
భిక్షామానయ గాం చాపి వాక్యమేవానయోర్భవేత్
భిక్షమందిరా, ఆవును తేచెయ్ అనే రెండు వాక్యాలు వాక్యాలుగానే పరిగణించబడతాయి.
రామకృష్ణం ద్విజ ద్వై ద్వై బ్రహ్మ చైకముపాస్యతే
రామకృష్ణ, ద్విజుడు, జంటగా రెండు, బ్రహ్మ ఒకటే అని అర్థం చేసుకోవాలి.
తత్పఞ్చవిధమాఖ్యాతం వైదికం ధాతురూపకమ్
ఇలా, ఐదు విధాల వేదధాతురూపాలు వివరించబడ్డాయి.
వికారః క్వాపి వర్ణానాం వర్ణనాశః క్వచిన్మతః
కొన్ని సందర్భాల్లో అక్షరాల మార్పు జరుగుతుంది; మరికొన్ని సందర్భాల్లో అక్షర నాశనం జరుగుతుందని భావిస్తారు.
ధాతోర్యోగాతిశయీ చ సంయోగః పరికీర్తితః
ధాతువును మించి కలయిక జరిగితే, దానిని ప్రత్యేకమైన సంయోగమని అంటారు.
గూఢోత్మా వర్ణవికృతేర్వర్ణనాంశాత్పృషోదరః
దాగిన సారం, అక్షర మార్పు లేదా అక్షర భాగం ఉంటే, దానిని పృషోదరమని అంటారు.