కతమః కతరః సంఖ్యేయవిశేషావధారణే
'ఏది', 'రెండింటిలో ఏది' అనే పదాలు సంఖ్యను నిర్దిష్టంగా చూపించడానికి వాడతారు.
ఏతాదశః కతిపయః కతిథః కతి నారద
'ఇంత', 'కొన్ని', 'ఎన్ని సార్లు', 'ఎన్ని' అని నారదా, ఇలా అంటారు.
ద్వేధా ద్వైధా ద్విధా సంఖ్యా ప్రకారే ఽథ మునీశ్వర
'రెండు విధాలుగా', 'రెండు భాగాలుగా', 'రెండు భాగాలు' — ఇవన్నీ సంఖ్యలో విధానాలు, మునీశ్వరా.
ద్వితయం త్రితపం చాపి సంఖ్యాయాం హి ద్వయం త్రయమ్
'జంట', 'మూడు', సంఖ్యలో రెండు, మూడు అని అంటారు.
త్రైణః పౌష్ణస్తుణ్డిభశ్చ వృన్దారకకృషీవలౌ
త్రైన, పౌష్ణ, తుండిభ, వృందారక, కృషీవల — వీరే.
అవటీటోవనాటే నిబిడం చేక్షుశాకినమ్
అవటీట, వనాట, నిబిడ, చెక్షుషాకిన — వీరిని కూడా గుర్తించాలి.
విద్యాథుఞ్చుర్బహుతిథం పర్వతః శృఙ్గిణస్తథా
విద్యాతుంచు, బహుతిథ, పర్వత, శృంగిణా అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
చిల్లశ్చ చిపిటం చిక్వం వాతూలః కుతపస్తథా
చిల్ల, చిపిట, చిక్వ, వాతూల, కుతప అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
ఊర్ణాయుశ్చ మరూతశ్చైకాకీ చర్మణ్వతీ తథా
ఊర్ణాయు, మరూత, ఏకాకీ, చర్మణ్వతి అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
ఆసందీ వఞ్చ చక్రీవత్తూష్ణీకాం జల్పతక్యపి
ఆసంది, వంచ, చక్రీవత్, తూష్ణీక, జల్పతకి అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
శన్తః శన్తిః శంయశన్తౌ శంయోహంయుః శుభంయువత్
శాంత, శాంతి, శంయశాంత, శంయోహంయు, శుభంయు అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
భవతి బగభూవ భవితా భవిష్యతి భవత్వభవద్భఘవేచ్చాపి
భవతి, బగభూవ, భవితా, భవిష్యతి, భవత్, అభవత్, భగవత్, భవేచ్చ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
అత్తి జఘాసాత్తాత్స్యత్యత్త్వాదదద్యాద్ద్విరఘసదాత్స్యత్
అత్తి, జగ్ఘాస, అత్తాత్, స్యతి, అత్త్వా, దదత్, ద్విరఘస, దాత్స్యత్ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
దిదేవ దేవితా దేవిష్యతి చ అదీవ్యద్దీవ్యేద్దీవ్యాద్వై
దిదేవ, దేవితా, దేవిష్యతి, అదీవ్యత్, దీవ్యేత్, దీవ్యాత్ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
సునోత్వసునోత్సునుయాత్సూయాదశావీదసోష్యుత్తుదతి చ
సునోత్, అసునోత్, సునుయాత్, సూయాత్, అశావిత్, అసోష్యత్, ఉతుదతి అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
అతౌత్సీదతోత్స్యదితి చ రుణద్ధి రూరోధ రోద్ధా రోత్స్యతి వై
అతౌత్, సీదత్, ఓత్స్యత్, ఇతి, రుణద్ధి, రూపోధ,roddha, రోత్స్యతి అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
తనోతి తతాన తనితా తనిష్యతి తనోత్వతనోత్తనుయాద్ధి
తనోతి, తతాన, తనితా, తనిష్యతి, తనోత్, అతనోత్, తనుయాత్ అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
అక్రీణాత్క్రీణాత్క్రీణీయాత్క్రీయాదక్రైషీదక్రేష్యఞ్చోరయతి చోరయామాస చోరయితా చోరయిష్యతి చోరయతు
అక్రీణాత్, క్రీణాత్, క్రీణీయాత్, క్రీయాత్, అక్రైషీత్, అక్రేష్యత్, చోరయతి, చోరయామాస, చోరయితా, చోరయిష్యతి, చోరయతు అనే పేర్లు కూడా ఉన్నాయి.
క్రియాసమభిహారే తు పణ్డితో బోభూయతే మునే
కార్యాల సమాహారంలో, ఓ మునీ, పండితుడిని 'బోభూయతే' అని పిలుస్తారు.
అనుదాత్తఞితో ధాతోః క్రియావినిమయే తథా
అనుదాత్త స్వరం ఉన్న ధాతువులోను, అలాగే క్రియల మార్పులోనూ ఇదే వర్తిస్తుంది.
పరస్మైపదమాఖ్యాతం శేషాత్కర్తారి శాబ్దికైః
పరస్మైపద రూపంలో ఉన్న క్రియాపదాన్ని, మిగతా వాటిని తప్ప, వ్యాకరణ శాస్త్రజ్ఞులు కర్తకు వాడతారు.
సౌకర్యాతిశయం చైవ యదాద్యోతయితుం మునే
ఓ మునీ, ఏదైనా సౌకర్యం లేదా విశేషతను తెలియజేయాలనుకున్నప్పుడు,
లభన్తే కర్తృతే పశ్య పచ్యతే హ్యోదనః స్వయమ్
కర్తృవాచకంగా ఉన్నప్పుడు, వారు పొందుతారు; చూడు, అన్నం తానే తాను వండబడుతుంది.
ధాతోః సకర్మకాద్భావే కర్మణ్యపి లప్రత్యయాః
సకర్మక ధాతువులో, భావార్థంలో లేదా కర్మణి అర్థంలో, 'ల' ప్రత్యయం కూడా వాడతారు.
ఫలవ్యాపరయోరేకనిష్టతాయామకర్మకః
ఫలితము మరియు కార్యము రెండింటి మధ్య ఏకత్వం ఉన్నప్పుడు, దానికి వేరే ఫలితం లేని కార్యమని అంటారు.
గౌణే కర్మణి ద్రుహ్యాదేః ప్రధానే నీహృకృష్వహామ్
ద్వితీయమైన కార్యంలో, ప్రధానమైనది ముఖ్యంగా పరిగణించబడుతుంది; ద్రోహం వంటి ఉపకార్యాలు రెండవ స్థానంలో ఉంటాయి.
ప్రయోజ్య కర్మణ్యన్యేషాం ణ్యన్తానాం లాదయో మతాః
ఇతరులు చేసే ఉపకార్యాల వలన కలిగే లాభాలు, ప్రధాన వ్యక్తికి చెందుతాయని భావిస్తారు.
ఫలే ప్రధానం వ్యాపారస్తిర్ఙ్థస్తు విశేషణమ్
ఫలితంలో ప్రధానమైన చర్యే ముఖ్యమైనది, దాటి పోవడం వంటి వాటిని లక్షణంగా పరిగణిస్తారు.
భావే కర్మణి కృత్యాః స్యుః కృతః కర్తరి కీర్తితాః
కార్యం జరుగుతున్న స్థితిలో ఉంటే దాన్ని కృత్యా అంటారు; పూర్తయినప్పుడు అది చేయువాడికి సంబంధించినదిగా చెప్పబడుతుంది.
గమ్యాదిగమ్యే నిర్దిష్టం శేషమద్యతనే మతమ్
వెళ్లవలసినది వంటి విషయాల్లో, మిగిలిన భాగాన్ని ఆధునిక దృష్టికోణంలో పేర్కొంటారు.