లడీరితో వర్తమానే భూతే ఽనద్యతనే తథా
'లట్' అనే కాలాన్ని ప్రస్తుతానికి, అలాగే ఈరోజు కాని గతానికి కూడా వాడతారు.
విధ్యాదౌ స్యాదాశిషి చ లిఙితో ద్వివిధో మునే
విధి మొదలైన భావాలలో, అలాగే ఆశీర్వాదార్థంలో లిఙ్ రెండు విధాలుగా ఉంటుంది, ఓ మునీశ్వరా.
స్యాదనద్యతనే ఌటూ చ భవిష్యతి తు ధాతుతః
'ళిట్' అనే కాలాన్ని భవిష్యత్తుకు వాడతారు, కాని ధాతువు స్వయంగా భవిష్యత్తును సూచిస్తే వాడరు.
సిద్ధోదాహరణం విద్ధి సంహితాదిపురః సరమ్
సిద్ధ కాలాన్ని ఉదాహరణలతో, సంహిత మొదలైన వాటి ద్వారా అర్థం చేసుకోవాలి.
హోతౄకారస్తథా సేయం లాఙ్గలీషా మనీషయా
'హోతృ', 'కార', అలాగే 'సేయం', 'లాంగలీ', 'షా' అనే రూపాలు సంప్రదాయంగా స్థిరంగా ఉన్నాయి.
శీతార్తశ్చ మునిశ్రేష్ఠ సేంద్రః సౌకార ఇత్యపి
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, 'శీతార్త', 'సేంద్ర', 'సౌకార' అనే రూపాలు కూడా అలాంటి వాటే.
త ఆద్యా విష్ణవే హ్యత్ర తస్మా అర్ఘో గురా అధః
ఈ మొదటి రూపాలు విష్ణువుకు ఇక్కడ అర్పించబడతాయి; అందువల్ల గురువు కంటే క్రిందగా అర్ఘ్యం ఉంచాలి.
శౌరీ ఏతౌ విష్ణు ఇమౌ దుర్గే అమూ నో అర్జునః
'శౌరీ', 'ఏతౌ' అనే పదాలు విష్ణువును సూచిస్తాయి; 'ఇమౌ' దుర్గాను సూచిస్తుంది; 'అమూ' మనలను, 'అర్జునః' కూడా అలాగే సూచిస్తుంది.
షడత్ర షణ్మాతరశ్చ వాక్ఛురో వాగ్ధస్రిథా
'షడ్' అంటే ఇక్కడ ఆరు; 'షణ్మాతరః' అంటే ఆరు తల్లులు; 'వాక్చుర', 'వాగ్ధస్రితా' కూడా అలాంటి పదాలే.
ప్రశ్నస్త్వథ హరిఃషష్ఠః కృష్ణష్టీకత ఇత్యపి
ఇప్పుడు, 'ప్రశ్న' అనే పదం హరిలో ఆరో రూపం; 'కృష్ణష్టీక' కూడా అలాంటి పదమే.
చక్రింశ్ఛిన్ధి భవాఞ్ఛౌరిర్భవాఞ్శౌరిరిత్యపి
నీవే చక్రధారి, నీవే దొంగ, నీవే శౌర్యవంతుడవు.
తేజాంసి మంస్యతే గఙ్గా హరిశ్ఛేత్తా మరఃశివః
ఆమె ఆ తేజస్సులను గంగగా భావిస్తుంది; హరి కోసినచో అది మరణమే; శివుడు నాశనం చేస్తే అది వినాశనమే.
రోమో దృష్టో ఽబలా అత్ర సుప్తా ఇష్టా ఇమా యతః
ఇక్కడ రోమాలు కనిపిస్తాయి; బలహీనులు ఇక్కడ నిద్రపోతున్నారు; ఇవన్నీ కోరుకున్నవే, అందుకే.
ఏష శార్ఙ్గీ సైష రామః సంహితైవం ప్రకీర్తితా
ఇతడు శారంగధారి, ఇతడే రాముడు; ఈ సమాహారం ఇలానే ప్రసిద్ధి చెందింది.
రామే రఞ్జత్ మే మనః సువిశదం హే రామ తుభ్యం నమః
నా మనసు రామునిలో ఆనందిస్తుంది, అది నిర్మలంగా, స్పష్టంగా ఉంది. ఓ రామా! నీకు నమస్కారం.
సర్వ ఇత్యాదికా గోపాః సఖా చైవ పతిర్హరిః
గోపకులందరూ స్నేహితులుగా ఉన్నారు; హరే, నీవే భర్తవు.
అనఙ్ఘాన్గోధుగ్లిట్ చ ద్వే త్రయశ్చత్వార ఏవ చ
నిర్దోషురాలు, ఆవు అవయవాలతో ఉన్నది, రెండూ, మూడూ, నాలుగూ కూడా ఉన్నాయి.
అష్టౌ అయం మునే సమ్రాట్ సవిభ్రద్వపుఙ్మనః
ఓ మునీశ్వరా! ఎనిమిది ఉన్న ఈ రాజు, చంచలమైన రూపం, మనస్సుతో ఉన్నాడు.
ఉశనాసావింమే పుంసి స్యారక్తలవిరామకాః
ఉశనసు, ఆవి ఈ మనుష్యునిలో ఉన్నాయి; అవి ఎర్రగా, ఆపిన గుర్తుతో ఉంటాయి.
గౌర్నౌంరుపాన్ దూద్యౌర్గోః క్షుత్ కకుప్సంవిత్తు వా క్వచిత్
ఆవు, నౌక, రూపాలు, పాలు, ఆకలి, ఆకాశం, కొన్నిసార్లు జ్ఞానం కూడా ఉంటాయి.
గ్రామణ్యంబురవలప్వేవం కర్తృ చాతిరి వాతిను
గ్రామపెద్ద, నీరు, మాట, అలాగే కర్త, అధికం, గాలి కూడా ఉంటాయి.
ఏతద్బ్రహ్మాహశ్చ దణ్డీ అసృక్కిఞ్చిత్త్యదాది చ
ఇది బ్రహ్మ, దండధారి, రక్తం, కొంత, ఆది కూడా.
తిర్యగ్యకృచ్ఛకృచ్చైవ దదద్భవత్పచత్తుదత్
అడ్డంగా కదలడం, కష్టం, ఇవ్వడం, అవడం, తినడం, కొట్టడం కూడా ఉన్నాయి.
గుణద్రవ్య క్రియాయోగాంస్రిలిఙ్గాంశ్చ కతి బ్రువే
ఎన్ని గుణాలు, పదార్థాలు, క్రియలు, కలయికలు, లింగాలు ఉన్నాయో నేను చెబుతాను.
పటుః స్వయంభూః కర్తా చ మాతా చైవ వ పితా చ నా
పాండు, స్వయంభూ, కర్త, తల్లి ఉన్నారు, కాని తండ్రి లేరు.
ధనాకృసోమౌ చాగర్హస్తవిర్గ్రథాస్వర్ణన్బహూ
ధనం, చంద్రుడు, ఆవు చేయి, రథం, బంగారం, ఇంకా మరెన్నో ఉన్నాయి.
రిమపవ్విషాద్వజాతానహో తథా సర్వం విశ్వోభయే చోభౌ అన్యాన్తరేతరాణి చ
రిమం నుండి పుట్టినవి, విషం, వజ్రం, పాము, అలాగే అన్నీ, విశ్వం, రెండూ, పరస్పరం వేరే వేరే కూడా ఉన్నాయి.
పూర్వోత్తరోత్తరాశ్చైవ దక్షిణశ్చోత్తరాధరౌ
ముందు, తరువాత, దక్షిణ, పై, క్రింద కూడా ఉన్నాయి.
యుష్మదస్మఞ్చ ప్రథమశ్చరమోల్పస్తథార్ధకః
మీరు, మేము — మొదటి, చివరి, తక్కువ, అర్థం — ఇవన్నీ మీకు మాకు సంబంధించినవే.
స్వేకాభువిరోధపరి విపర్యయశ్చావ్యయాస్తథా
తద్విధంగా, తనవాళ్లతో పరాయివాళ్ల మధ్య వ్యతిరేకత, మార్పు, అక్షయం కూడా ఉంటాయి.