సిద్ధరూపప్రబన్ధేన ముఖం వేదస్య సాంప్రతమ్
ఇప్పుడు సిద్ధరూపంగా వేదం ప్రారంభ భాగం వివరించబడుతోంది.
స్వౌజసః ప్రథమా ప్రోక్తా సా ప్రాతిపదికాత్మికా
మొదటిది 'స్వౌజసః' అని పిలవబడుతుంది; అది ప్రాతిపదిక స్వరూపంలో ఉంటుంది.
అర్థావత్ప్రాతిపదికం ధాతుప్రత్యయవార్జితమ్
అర్థం కలిగి, ధాతువు లేదా ప్రత్యయము లేని పదమే ప్రాతిపదికం.
ద్వితీయా కర్మణి ప్రోక్తాన్తరాన్తరేణ సంయుతే
రెండవ విభక్తి కర్మార్థంగా, మధ్యలో ఇంకొక పదంతో కలిసినప్పుడు వస్తుంది.
యేన క్రియతే తత్కరణం సః కర్తా స్యాత్కరోతి యః
ఎవరైతే పని చేయిస్తారో, వారు 'కర్త' అవుతారు; పని చేసే వాడే కర్త.
యస్మై దిత్సా ధారయేద్వై రోచతే సంప్రదానకమ్
ఎవరికి ఇవ్వాలనే ఉద్దేశ్యం ఉంటుందో, అతడే సమర్పితుడు అని అంటారు.
యతో ఽపైతి సమాదత్తే అపదత్తే చ యం యతః
ఎవరినుంచి ఏదైనా పోతుందో, ఎవరితో తీసుకుంటారో, ఎవరినుంచి తీసుకుంటారో—
ఙ్యోఃసుపః సప్తమీ తు స్యాత్సా చాధికరణే భవేత్
'ఙి' మరియు 'సు' కలిసినప్పుడు, ఏడవ విభక్తి ఏర్పడుతుంది; అది అధికరణానికి ఉపయోగిస్తారు.
ఈప్సితం చానీప్సితం యత్తదపాదానకం స్మృతమ్
ఇష్టమైనదైనా, అనిష్టమైనదైనా, అది 'అపాదానం'గా గుర్తించబడుతుంది.
ఏతైర్యోగే ద్వితీయా స్యాత్కర్మప్రవచనీయకైః
ఇవి కలిసినప్పుడు, కర్మప్రవచనీయ పదాలతో రెండవ విభక్తి ఉపయోగిస్తారు.
అన్తరేషు సహార్థే చ హీనే హ్యుపశ్చ కథ్యతే
మధ్యవర్తులలో, తోడుగా, లేక లోపానికి 'ఉప' అనే పదాన్ని కూడా ఉపయోగిస్తారు.
అప్రాణిషు విభక్తీ ద్వే మన్యకర్మణ్యనాదరే
జీవం లేని వాటికి, మానసిక కర్మ లేదా నిర్లక్ష్యం భావంలో రెండు విభక్తులు వాడతారు.
చతుర్థీ చైవ తాదర్థ్యే తుమర్థాద్భావవాచినః
నాలుగో విభక్తి కూడా ఉద్దేశ్యాన్ని, అలాగే 'తుమ్' అనే ప్రత్యయంతో వచ్చే అర్థాన్ని చూపించడానికి ఉపయోగిస్తారు.
కాలే భావే సప్తమీ స్యాదేతైర్యోగే చ షష్ఠ్యపి
కాలాన్ని, స్థితిని చూపించడానికి ఏడవ విభక్తిని వాడతారు; ఇవి ఉన్నప్పుడు ఆరవ విభక్తిని కూడా ఉపయోగించవచ్చు.
నిర్ధారణే ద్వే విభక్తీ షష్టీ హేతుప్రయోగకే
నిర్దిష్టంగా చెప్పడానికి రెండు విభక్తులు ఉంటాయి; కారణాన్ని తెలియజేయడానికి ఆరవ విభక్తిని వాడతారు.
హింసార్థానాం ప్రయోగే చ కృతికర్మణి కర్తరి
హింసకు సంబంధించిన క్రియలను, సాధనంతో లేదా చేసే వ్యక్తితో జరిగే పనులను చెప్పడంలో ఈ విభక్తులను ఉపయోగిస్తారు.
భూవాదిషు తిఙతేషు లకారా దశ వై స్మృతాః
'భూ' మొదలైన ధాతువుల ఉత్పత్తిలో పది కాలాలు, భావాలను 'లకారాలు' అని పిలుస్తారు.
మివ్వస్మసః పరస్మై తు పాదానాం చా మపనేదమ్
'మి', 'వస్', 'మస్', 'సః' అనే ప్రతయాలు ఆత్మనేపదానికి చెందుతాయి; 'పా', 'నా', 'మ్', 'ప', 'నే', 'దమ్' అనే ప్రతయాలు పరస్మైపదానికి చెందుతాయి.
ఏ వహే మహ ఆదేశా జ్ఞేయా హ్యన్యే లిఙాదిషు
'ఏ', 'వహే', 'మహ' అనే ప్రత్యయాలు ఇతర భావాలలో, ముఖ్యంగా లిఙ్ మొదలైన భావాలలో ఉపయోగించబడతాయని తెలుసుకోవాలి.
మధ్యమో యుష్మది ప్రోక్త ఉత్తమః పురుషో ఽస్మది
మధ్యమ పురుషాన్ని 'యుష్మద్' సూచిస్తుంది; ఉత్తమ పురుషాన్ని 'అస్మద్' సూచిస్తుంది.
లడీరితో వర్తమానే భూతే ఽనద్యతనే తథా
'లట్' అనే కాలాన్ని ప్రస్తుతానికి, అలాగే ఈరోజు కాని గతానికి కూడా వాడతారు.
విధ్యాదౌ స్యాదాశిషి చ లిఙితో ద్వివిధో మునే
విధి మొదలైన భావాలలో, అలాగే ఆశీర్వాదార్థంలో లిఙ్ రెండు విధాలుగా ఉంటుంది, ఓ మునీశ్వరా.
స్యాదనద్యతనే ఌటూ చ భవిష్యతి తు ధాతుతః
'ళిట్' అనే కాలాన్ని భవిష్యత్తుకు వాడతారు, కాని ధాతువు స్వయంగా భవిష్యత్తును సూచిస్తే వాడరు.
సిద్ధోదాహరణం విద్ధి సంహితాదిపురః సరమ్
సిద్ధ కాలాన్ని ఉదాహరణలతో, సంహిత మొదలైన వాటి ద్వారా అర్థం చేసుకోవాలి.
హోతౄకారస్తథా సేయం లాఙ్గలీషా మనీషయా
'హోతృ', 'కార', అలాగే 'సేయం', 'లాంగలీ', 'షా' అనే రూపాలు సంప్రదాయంగా స్థిరంగా ఉన్నాయి.
శీతార్తశ్చ మునిశ్రేష్ఠ సేంద్రః సౌకార ఇత్యపి
ఓ మునిశ్రేష్ఠా, 'శీతార్త', 'సేంద్ర', 'సౌకార' అనే రూపాలు కూడా అలాంటి వాటే.
త ఆద్యా విష్ణవే హ్యత్ర తస్మా అర్ఘో గురా అధః
ఈ మొదటి రూపాలు విష్ణువుకు ఇక్కడ అర్పించబడతాయి; అందువల్ల గురువు కంటే క్రిందగా అర్ఘ్యం ఉంచాలి.
శౌరీ ఏతౌ విష్ణు ఇమౌ దుర్గే అమూ నో అర్జునః
'శౌరీ', 'ఏతౌ' అనే పదాలు విష్ణువును సూచిస్తాయి; 'ఇమౌ' దుర్గాను సూచిస్తుంది; 'అమూ' మనలను, 'అర్జునః' కూడా అలాగే సూచిస్తుంది.
షడత్ర షణ్మాతరశ్చ వాక్ఛురో వాగ్ధస్రిథా
'షడ్' అంటే ఇక్కడ ఆరు; 'షణ్మాతరః' అంటే ఆరు తల్లులు; 'వాక్చుర', 'వాగ్ధస్రితా' కూడా అలాంటి పదాలే.
ప్రశ్నస్త్వథ హరిఃషష్ఠః కృష్ణష్టీకత ఇత్యపి
ఇప్పుడు, 'ప్రశ్న' అనే పదం హరిలో ఆరో రూపం; 'కృష్ణష్టీక' కూడా అలాంటి పదమే.