ప్రవృత్తం చక్రతాం చైవ వాణిజ్యప్రభృతీని చ
సంపద, రాజ్యాధికారం, వ్యాపారం మొదలైనవి కూడా సిద్ధిస్తాయి.
ధనం విద్యాం భిషక్ సిద్ధిం కుప్యఙ్గా అప్యజావికమ్
ధనం, విద్య, వైద్య విజయం, పాత్రలు, జీవనోపాధి కూడా లభిస్తాయి.
కృత్తికాది భరణ్యన్తం సకామానాప్నుయాదిమాన్
కృత్తికా నుండి భరణి వరకు, కోరినవన్నీ పొందుతాడు.
వసురుద్రాదితిసుతాః పితరః శ్రాద్ధదేవతాః
వసువులు, రుద్రులు, ఆదిత్యులు—వీరు శ్రాద్ధ దేవతలు.
ఆయుః ప్రజాం ధనం విద్యాం స్వర్గం మోక్షం సుఖాని చ
ఆయుష్సు, సంతానం, ధనం, జ్ఞానం, స్వర్గం, మోక్షం, ఆనందాలు—
ఇత్యేవం కథితం కిఞ్చిత్కల్పాధ్యాయే విశేషతః
ఇలా, కల్పాధ్యాయంలో కొంత భాగం ప్రత్యేకంగా వివరించబడింది.
య ఇమం చిన్తయేద్విద్వాన్కల్పాధ్యాయం మునీశ్వర
మహర్షీ, ఈ కల్పాధ్యాయాన్ని యథార్థంగా ఆలోచించే జ్ఞాని—
యః శృణోతి నరో భక్త్యా దైవే పిత్ర్యే చ కర్మణి
దైవికమైనదీ, పితృకర్మలదీ ఈ విషయాన్ని భక్తితో వినే మనిషి—
ధనం విద్యాం యశః పుత్రాన్పరత్ర చ గతిం పరామ్
ఆయనకు ధనం, జ్ఞానం, కీర్తి, సంతానం, పరలోకంలో ఉత్తమమైన మార్గం లభిస్తాయి.
కథయిష్యే సమాసేన శృణుష్వ సుసమాహితః
ఇప్పుడు నేను సంక్షిప్తంగా వివరించబోతున్నాను; నీవు ఏకాగ్రతతో విను.
సిద్ధరూపప్రబన్ధేన ముఖం వేదస్య సాంప్రతమ్
ఇప్పుడు సిద్ధరూపంగా వేదం ప్రారంభ భాగం వివరించబడుతోంది.
స్వౌజసః ప్రథమా ప్రోక్తా సా ప్రాతిపదికాత్మికా
మొదటిది 'స్వౌజసః' అని పిలవబడుతుంది; అది ప్రాతిపదిక స్వరూపంలో ఉంటుంది.
అర్థావత్ప్రాతిపదికం ధాతుప్రత్యయవార్జితమ్
అర్థం కలిగి, ధాతువు లేదా ప్రత్యయము లేని పదమే ప్రాతిపదికం.
ద్వితీయా కర్మణి ప్రోక్తాన్తరాన్తరేణ సంయుతే
రెండవ విభక్తి కర్మార్థంగా, మధ్యలో ఇంకొక పదంతో కలిసినప్పుడు వస్తుంది.
యేన క్రియతే తత్కరణం సః కర్తా స్యాత్కరోతి యః
ఎవరైతే పని చేయిస్తారో, వారు 'కర్త' అవుతారు; పని చేసే వాడే కర్త.
యస్మై దిత్సా ధారయేద్వై రోచతే సంప్రదానకమ్
ఎవరికి ఇవ్వాలనే ఉద్దేశ్యం ఉంటుందో, అతడే సమర్పితుడు అని అంటారు.
యతో ఽపైతి సమాదత్తే అపదత్తే చ యం యతః
ఎవరినుంచి ఏదైనా పోతుందో, ఎవరితో తీసుకుంటారో, ఎవరినుంచి తీసుకుంటారో—
ఙ్యోఃసుపః సప్తమీ తు స్యాత్సా చాధికరణే భవేత్
'ఙి' మరియు 'సు' కలిసినప్పుడు, ఏడవ విభక్తి ఏర్పడుతుంది; అది అధికరణానికి ఉపయోగిస్తారు.
ఈప్సితం చానీప్సితం యత్తదపాదానకం స్మృతమ్
ఇష్టమైనదైనా, అనిష్టమైనదైనా, అది 'అపాదానం'గా గుర్తించబడుతుంది.
ఏతైర్యోగే ద్వితీయా స్యాత్కర్మప్రవచనీయకైః
ఇవి కలిసినప్పుడు, కర్మప్రవచనీయ పదాలతో రెండవ విభక్తి ఉపయోగిస్తారు.
అన్తరేషు సహార్థే చ హీనే హ్యుపశ్చ కథ్యతే
మధ్యవర్తులలో, తోడుగా, లేక లోపానికి 'ఉప' అనే పదాన్ని కూడా ఉపయోగిస్తారు.
అప్రాణిషు విభక్తీ ద్వే మన్యకర్మణ్యనాదరే
జీవం లేని వాటికి, మానసిక కర్మ లేదా నిర్లక్ష్యం భావంలో రెండు విభక్తులు వాడతారు.
చతుర్థీ చైవ తాదర్థ్యే తుమర్థాద్భావవాచినః
నాలుగో విభక్తి కూడా ఉద్దేశ్యాన్ని, అలాగే 'తుమ్' అనే ప్రత్యయంతో వచ్చే అర్థాన్ని చూపించడానికి ఉపయోగిస్తారు.
కాలే భావే సప్తమీ స్యాదేతైర్యోగే చ షష్ఠ్యపి
కాలాన్ని, స్థితిని చూపించడానికి ఏడవ విభక్తిని వాడతారు; ఇవి ఉన్నప్పుడు ఆరవ విభక్తిని కూడా ఉపయోగించవచ్చు.
నిర్ధారణే ద్వే విభక్తీ షష్టీ హేతుప్రయోగకే
నిర్దిష్టంగా చెప్పడానికి రెండు విభక్తులు ఉంటాయి; కారణాన్ని తెలియజేయడానికి ఆరవ విభక్తిని వాడతారు.
హింసార్థానాం ప్రయోగే చ కృతికర్మణి కర్తరి
హింసకు సంబంధించిన క్రియలను, సాధనంతో లేదా చేసే వ్యక్తితో జరిగే పనులను చెప్పడంలో ఈ విభక్తులను ఉపయోగిస్తారు.
భూవాదిషు తిఙతేషు లకారా దశ వై స్మృతాః
'భూ' మొదలైన ధాతువుల ఉత్పత్తిలో పది కాలాలు, భావాలను 'లకారాలు' అని పిలుస్తారు.
మివ్వస్మసః పరస్మై తు పాదానాం చా మపనేదమ్
'మి', 'వస్', 'మస్', 'సః' అనే ప్రతయాలు ఆత్మనేపదానికి చెందుతాయి; 'పా', 'నా', 'మ్', 'ప', 'నే', 'దమ్' అనే ప్రతయాలు పరస్మైపదానికి చెందుతాయి.
ఏ వహే మహ ఆదేశా జ్ఞేయా హ్యన్యే లిఙాదిషు
'ఏ', 'వహే', 'మహ' అనే ప్రత్యయాలు ఇతర భావాలలో, ముఖ్యంగా లిఙ్ మొదలైన భావాలలో ఉపయోగించబడతాయని తెలుసుకోవాలి.
మధ్యమో యుష్మది ప్రోక్త ఉత్తమః పురుషో ఽస్మది
మధ్యమ పురుషాన్ని 'యుష్మద్' సూచిస్తుంది; ఉత్తమ పురుషాన్ని 'అస్మద్' సూచిస్తుంది.