మృదుశ్చైవ ద్విమాత్రశ్చ దధన్వాం ఇతి నిదర్శనమ్
దానిలో మృదుత్వం కూడా ఉంది, రెండు మాత్రలు పొడవుగా ఉంటుంది; 'దధన్వా' అనే పదం దీనికి ఉదాహరణ.
ఏవం రఙ్గః ప్రయోక్తవ్యో నారదైతన్మతం మమ
ఇలా రంగాన్ని ఉపయోగించాలి; ఇదే నా అభిప్రాయం, నారదా.
చతుర్ణాం పదజాతీనాం పదాన్తా దశ కీర్తితాః
నాలుగు పదజాతులలో పదాంతాలు పది విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
వ్యఞ్జనా న తు వర్తన్తే యత్ర తిష్టతి స స్వరః
ఎక్కడ స్వరం మాత్రమే మిగిలి ఉంటే, అక్కడ వ్యంజనాలు ఉండవు.
మణివద్వ్యఞ్జనం విద్యాత్సూత్ర వఞ్చ స్వరం విదుః
వ్యంజనాన్ని రత్నంలా, స్వరాన్ని దానిని కలిపే దారంలా భావించాలి.
దుర్బలం వ్యజనం తద్వద్ధరేత బలవాన్స్వరః
ఆ సందర్భంలో వ్యంజనం బలహీనంగా, స్వరం బలంగా ఉంటుంది.
జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః
జిహ్వామూలం, ఉపధ్మానీయం, అలాగే ఉష్మవర్ణాల ఎనిమిది విధాల కదలికలు తెలుసుకోవాలి.
విసర్గస్తత్ర మన్తవ్యరతాలవ్యశ్చాత్ర జాయతే
అక్కడ విసర్గాన్ని గుర్తించాలి, అలాగే తాళవ్యమూ అక్కడ ఏర్పడుతుంది.
వ్యఞ్జనాఖ్యా వివృత్తిస్తు స్వరాఖ్యా ప్రతిసంహితా
వ్యంజనాల విస్తరణను 'వ్యంజనాఖ్య' అంటారు; స్వరాల దగ్గరగా కలిసినదాన్ని 'స్వరాఖ్య' అంటారు.
వివృత్తిర్యా భవేత్తత్ర స్వరాఖ్యాం తాం వినిర్ద్దిశేత్
ఎక్కడ విస్తరణ ఉంటే, దానిని 'స్వరాఖ్య'గా పేర్కొనాలి.
స్వరాన్తం తాదృశం విద్యాద్యదన్యవ్ద్యక్తమూష్మణః
ఉష్మవర్ణాలు స్పష్టంగా లేనివాటిని తప్ప, అలాంటి వాటిని 'స్వరాంతం'గా తెలుసుకోవాలి.
ద్వితీయం స్థానమాపన్నాః శషసప్రత్యయా యది
'శ', 'ష', 'స' ప్రత్యయాలు రెండవ స్థానానికి వచ్చినప్పుడు,
న చైతాన్ప్రతిజానీయాద్యథా మత్స్యః క్షురోప్సరాః
వాటిని గుర్తించకూడదు, ఎలాగైతే చేప నీటిలో ఉన్న కత్తిని పట్టించుకోదో అలా.
ఋచః స్వచ్ఛన్దవృత్తాస్తు పాదాస్త్వక్షరమానతః
ఋగ్వేదంలోని శ్లోకాలు స్వేచ్ఛా ఛందస్సుతో ఉంటాయి, పాదాలు అక్షరాల సంఖ్యతో కొలుస్తారు.
ప్రత్యయేత సహారేఫమిమీతే స్వరభక్తయా
ప్రత్యయం, రేఫంతో కలిపి, స్వర విభాగంతో కొలుస్తారు.
విద్యాల్లఘుమృకారం తు యది తూష్మాణసంయుతః
ఒకదాని ఉష్మవర్ణంతో కలిసినప్పుడు, తేలికపాటి 'ఋ'ని గుర్తించాలి.
గురువర్ణః స విజ్ఞేయస్తృచం చాత్ర నిదర్శనమ్
గురు అనే అక్షరం గుర్తించాలి; ఇక్కడ మూడు పాదాల శ్లోకం ఉదాహరణగా చెప్పబడింది.
నిరృతిపఞ్చమా హ్యత్ర ఋకారా నాత్ర సంశయః
ఇక్కడ ఐదవది నిరృతి; అది 'ఋ' అనే అక్షరంతో గుర్తించబడినదే అని సందేహం లేదు.
ఇఉవర్ణాభ్యాం హీనా క్వచిదేకపదాక్రమవియుక్తా
కొన్నిసార్లు 'ఇ' మరియు 'ఉ' అక్షరాలు లేకుండా, ఒక పదం వరుస నుండి వేరుగా ఉంటుంది.
స్వరోదా వ్యఞ్జనోదా చ విహితాక్షరచిన్తకైః
నిర్దిష్టమైన అక్షరాలపై మనసు పెట్టి, స్వరాలు మరియు వ్యంజనాలు రెండూ నిర్ణయించబడతాయి.
శషసేషు వివృతాం తు హకారే సంవృతాం విదుః
'ష' మరియు 'స' అక్షరాలలో తెరిచిన రూపాన్ని, 'హ' అక్షరంతో మూసిన రూపాన్ని తెలుసుకోవాలి.
ఇకారం చాప్యుకారం గ్రస్తదోషం తథైవ చ
'ఇ' మరియు 'ఉ' అక్షరాలు, అలాగే లోపం ఉన్నవీ, ఇక్కడ చేర్చబడ్డాయి.
అథ సాన్తిక చ నఙ్మసానుస్వారం ఘుటతం చ
తర్వాత, చివర నాసిక్యం, అనుస్వారం, ఘుటకార నాసిక్యాన్ని కూడా పరిగణించాలి.
యస్యా లక్షణముక్తం యా త్వన్యా సా స్మృతా విపులా
ఏది చెప్పిన లక్షణాలు కలిగి ఉంటే అది అలా గుర్తించాలి; మిగతాది విపులా అని పిలుస్తారు.
తత్సంయోగోత్తరం విద్యాద్గురుదార్ఘాక్షరాణి తు
అలాంటి సంయోగాల తర్వాత, అక్షరాలు దీర్ఘంగా, బరువుగా ఉంటాయని తెలుసుకోవాలి.
వివృత్తిర్ యత్ర దృశ్యతే స్వారస్యైవాగ్రతః స్థితః
ఎక్కడ తెరిచిన రూపం కనిపిస్తే, అది తన స్వంత స్వరానికి ముందు నిలుస్తుంది.
అష్టప్రకారం విజ్ఞేయం పదానాం స్వరలక్షణమ్
పదాల స్వర లక్షణాలు ఎనిమిది విధాలుగా తెలుసుకోవాలి.
మధ్యోదాత్తం స్వరితం ద్విరుదాత్తమిత్యేతా అష్టౌ పదసంజ్ఞాః
మధ్యంలో ఉన్న ఉదాత్తం, స్వరితం, రెండు సార్లు ఉదాత్తం—ఇవి పదాలకు ఎనిమిది పేర్లు.
సర్వాణి ప్రచయస్థాన్యుపోదాత్తం నిహన్యతే
సమూహంలో ఉన్నవన్నీ ప్రారంభ ఉదాత్తంతో పలకబడతాయి.
స్వరితః కేవలో యత్ర మృదుస్తత్ర నిపాతయేత్
ఎక్కడ స్వరిత స్వరం మాత్రమే ఉంటే, అక్కడ మృదువైన స్వరం వాడాలి.