అనుస్వారః పదాన్తశ్చ క్రమజం ప్రత్యయే స్వకే
పదాంతంలో వచ్చే అనుస్వారం, అలాగే ప్రతి పదంలో క్రమంగా వచ్చే అనుస్వారం కూడా
పాదాదౌ చాపాదాదౌ సంయోగావగ్రహేషు చ
పాదం మొదట్లో, మరొక పాదం తరువాత పాదం మొదట్లో, సంయుక్తాక్షరాలు లేదా అవగ్రహం ఉన్న చోట
పాదాదావప్యవిచ్ఛేదేసంయోగాన్తే చ తిష్టతామ్
పాదం ప్రారంభంలో కూడా, విడిపోకుండా సంయుక్తాక్షరాల చివరలో అది అలాగే ఉండాలి
అణుశేషో హ్రిగో వాపి యుగలాదిరవిస్ఫుటః
చిన్న స్వరం లేదా 'హృ' అక్షరం, లేదా స్పష్టంగా వినిపించని జంట మొదట్లో ఉన్నప్పుడు
యన్నీచం నీచమేవ తద్యత్ప్రచయస్థం తదపి నీచమ్
ఏది తక్కువగా ఉంటే అది తక్కువగానే ఉంటుంది; సమూహంలో ఉన్నది కూడా తక్కువగానే ఉంటుంది
ప్రియం దూతం ఘృతం చిత్తమతిశబ్దస్తు నీచతః
'ప్రియ', 'దూత', 'ఘృత', 'చిత్త', 'అతి' అనే పదాలు తక్కువ స్వరంతో పలకాలి
శతేషు సపవిత్రేషు నీచాదుఞ్చార్యతే శ్రుతిః
వందల్లోనూ, పవిత్రమైనవాటిలోనూ, తక్కువ స్వరం నుంచి ఉన్నత స్వరానికి పఠనం ఎగబాకుతుంది
విశ్వానరోనకారశ్చ శేషాస్తుస్వరితా నరాః
'విశ్వానర' అక్షరం, 'ఓ' అక్షరం స్వరితంగా పలకాలి; మిగతావన్నీ కూడా అలాగే, ఓ మనుష్యులారా
అదీర్ఘం దీర్ఘవత్కుర్యాద్ద్విస్వరం యత్ప్రయుజ్యతే
చిన్న స్వరం ఉన్నదాన్ని, ద్విస్వరాన్ని ఉపయోగించినప్పుడు, దీర్ఘంగా పలకాలి
నిమేషకాలో మాత్రా స్యాద్విద్యుత్కాలేతి చాపరే
కంటి మిటుక సమయంలో ఒక మాత్రా అని, మరికొందరు అది మెరుపు వేళ అని అంటారు
ఋక్స్వరా తుల్యయోగా వా కైశ్చిదేవముదీర్యతే
ఋక్ స్వరాలు లేదా సమానంగా కలిసినవి, కొందరు ఇలా చెప్పారు
యేతీక్షరాదికరణం పదాన్తస్యేతి తం విదుః
ఉచ్చారణ మొదటి అక్షరం నుంచి పదాంతం వరకు సాగుతుందని వారు తెలుసు
వివృతయశ్చతస్రో వై విజ్ఞేయా ఇతి మే మతమ్
నాలుగు రకాల ప్రారంభాలు తెలుసుకోవాలి — ఇదే నా అభిప్రాయం
హ్రస్వాదివత్సానుసృతా వత్సానుసారిణీ చాగ్రే
చిన్న స్వరం తరువాత, మొదట్లో, దూడను అనుసరించే స్వరం ముందుగా ఉంటుంది
చతసృణాం వివృతీనా మన్తరం మాత్రికం భవేత్
ఈ నాలుగు ప్రారంభాల్లో, మధ్యలో ఒక మాత్రా అంత విరామం ఉండాలి
అర్ద్ధమాత్రికమన్యేషామన్యేషామణుమాత్రికమ్
మిగతావాటికి అర్ధమాత్రా, ఇంకొన్ని వాటికి అణుమాత్రా ఉండాలి
పవేషు పరసవర్ణం స్పర్శేషు చోత్తమాపతిమ్
'ప' లో తరువాత వచ్చే అక్షరం అదే వర్గానికి చెందినది; స్పర్శాక్షరాల్లో ఉత్తమమైనది కలిపి పలకాలి
అకారం రక్తమిత్యాహుస్తకారేణ తు రజ్యతే
'అ' అక్షరం ఎర్రగా ఉంటుందని, 'త' అక్షరంతో అది రంగు పులుమబడుతుందని అంటారు
అర్ద్ధమాత్రా తు పూర్వస్య రజ్యతే త్వణుమాత్రయా
ముందు అక్షరంలో ఉన్న అర్ధమాత్రను, ఇంకొక చిన్న మోతాదుతో పొడిగిస్తారు.
రేఫో రఙ్గశ్చ లోపశ్చ సానుస్వరో ఽపి వా క్వచిత్
రేఫం, రంగం, లోపం, అలాగే కొన్ని చోట్ల అనునాసిక కూడా ఉండవచ్చు.
మృదుశ్చైవ ద్విమాత్రశ్చ దధన్వాం ఇతి నిదర్శనమ్
దానిలో మృదుత్వం కూడా ఉంది, రెండు మాత్రలు పొడవుగా ఉంటుంది; 'దధన్వా' అనే పదం దీనికి ఉదాహరణ.
ఏవం రఙ్గః ప్రయోక్తవ్యో నారదైతన్మతం మమ
ఇలా రంగాన్ని ఉపయోగించాలి; ఇదే నా అభిప్రాయం, నారదా.
చతుర్ణాం పదజాతీనాం పదాన్తా దశ కీర్తితాః
నాలుగు పదజాతులలో పదాంతాలు పది విధాలుగా చెప్పబడ్డాయి.
వ్యఞ్జనా న తు వర్తన్తే యత్ర తిష్టతి స స్వరః
ఎక్కడ స్వరం మాత్రమే మిగిలి ఉంటే, అక్కడ వ్యంజనాలు ఉండవు.
మణివద్వ్యఞ్జనం విద్యాత్సూత్ర వఞ్చ స్వరం విదుః
వ్యంజనాన్ని రత్నంలా, స్వరాన్ని దానిని కలిపే దారంలా భావించాలి.
దుర్బలం వ్యజనం తద్వద్ధరేత బలవాన్స్వరః
ఆ సందర్భంలో వ్యంజనం బలహీనంగా, స్వరం బలంగా ఉంటుంది.
జిహ్వామూలముపధ్మా చ గతిరష్టవిధోష్మణః
జిహ్వామూలం, ఉపధ్మానీయం, అలాగే ఉష్మవర్ణాల ఎనిమిది విధాల కదలికలు తెలుసుకోవాలి.
విసర్గస్తత్ర మన్తవ్యరతాలవ్యశ్చాత్ర జాయతే
అక్కడ విసర్గాన్ని గుర్తించాలి, అలాగే తాళవ్యమూ అక్కడ ఏర్పడుతుంది.
వ్యఞ్జనాఖ్యా వివృత్తిస్తు స్వరాఖ్యా ప్రతిసంహితా
వ్యంజనాల విస్తరణను 'వ్యంజనాఖ్య' అంటారు; స్వరాల దగ్గరగా కలిసినదాన్ని 'స్వరాఖ్య' అంటారు.
వివృత్తిర్యా భవేత్తత్ర స్వరాఖ్యాం తాం వినిర్ద్దిశేత్
ఎక్కడ విస్తరణ ఉంటే, దానిని 'స్వరాఖ్య'గా పేర్కొనాలి.