ఉచ్చనీచస్య యన్మధ్యే సాధారణమితి శ్రుతిః
ఎత్తు, తక్కువ మధ్యలో ఉన్నదాన్ని సంప్రదాయం ప్రకారం సాధారణం అంటారు.
ఉదాత్తే నిషాదగాన్ధారావనుదాత్తేం ఋషభధైవతో
ఉదాత్తంలో నిషాదం, గాంధారం ఉంటాయి; అనుదాత్తంలో ఋషభం, ధైవతం ఉంటాయి.
యత్ర కఖపరా ఊష్మా జిహ్వామూలప్రయోజనాః
ఎక్కడ క, ఖ, ప, ర, ఊష్మ అక్షరాలు, నాలుక మూలం నుండి ఉచ్చరించేవి ఉంటాయో,
జాత్యః క్షైప్రో ఽభినిహిత స్తైరవ్యఞ్జన ఏవ చ
స్వభావంగా పుట్టినవి, త్వరగా, స్పష్టంగా, స్థిరంగా ఉచ్చరించబడే వ్యంజనాలు ఉంటాయో,
స్వరాణామహమేతేషాం పృథగ్వక్ష్యామి లక్షణమ్
ఈ స్వరాల లక్షణాలను నేను విడివిడిగా వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
సపకారం సవం వాపి హ్యక్షరం స్వరితం భవేత్
క లేదా వ తో కూడిన అక్షరం స్వరితంగా మారుతుంది.
ఇఉవర్ణో యదోదాత్తావాపద్యేతే పవౌ క్వచిత్
ఎక్కడైనా 'ఇ' అక్షరం ఉదాత్తంగా ఉంటే, కొన్నిసార్లు 'ప' లేదా 'వ' లో కనిపిస్తుంది.
ఏఓ ఆభ్యాముదాత్తాభ్యామకారో నిహితశ్చ యః
'ఏ' లేదా 'ఓ' రెండు ఉదాత్త అక్షరాల నుండి వచ్చినప్పుడు, లేదా 'అ' స్పష్టంగా ఉచ్చరించబడినప్పుడు,
ఉదాత్తపూర్వే యత్కిఞ్చిచ్ఛన్దసి స్వరితం భవేత్
ఛందస్సులో ఉదాత్తానికి వెంటనే వచ్చే అక్షరం స్వరితంగా మారుతుంది.
అవగ్రహాత్పరం యత్ర స్వరితం స్యాదనన్తరమ్
అవగ్రహానికి వెంటనే స్వరితం వస్తే, అది అక్కడ ఉంచాలి.
ఇకారం యత్ర పశ్యేయురికారేణైవ సంయుతమ్
ఎక్కడైనా 'ఇ' అక్షరం ఇంకొక 'ఇ'తో కలిసిఉంటే,
స్వరే చేత్స్వరితం యత్ర వివృతా యత్ర సంహితా
ఎక్కడైనా స్వరంలో స్వరితం వస్తే, అది విడిగా అయినా, కలిసినా ఉండవచ్చు.
తాన్యః స్వారః స జాత్యేన శ్రుత్యగ్రే క్షైప్ర ఉచ్యతే
ఒక స్వరం, దాని స్వభావం వల్ల, గానం ప్రారంభంలో ప్రధాన స్వరంగా పిలవబడుతుంది మరియు త్వరగా పలుకుతారు.
తిరోవిరామో విష్కషితే ప్రశ్లిష్టో హీఈగోవర్ణః
శబ్దం కలిపి పలికినప్పుడు మౌన విరామం వస్తుంది, కలిసిపోయిన స్వరాన్ని హీగోవర్ణం అంటారు.
ఉఞ్చాదేకాక్షరాత్పూర్వాత్స్వరం యద్యదిహాక్షరమ్
ఒక ఎత్తైన అక్షరం ముందు ఇక్కడ ఇంకొక అక్షరం ఉంటే,
చత్వారస్త్వాదితః స్వారాః కంషంపుంశ్ఫుతిశాస్త్రతః
ప్రారంభంలో నాలుగు స్వరాలు ఉంటాయి, అవి కంషం, పుంం, స్ఫుటి అని శాస్త్రంలో చెప్పబడినవి.
ఇకారాన్తే పదే పూర్వ ఉకారే పరతః స్థితే
'ఇ'తో ముగిసే పదం తర్వాత 'ఉ'తో మొదలయ్యే పదం వస్తే,
ఇకారాన్తే పదే చైవోకారద్వయం పరే పదే
'ఇ'తో ముగిసే పదం తర్వాత వచ్చే పదంలో రెండు 'ఉ'లు ఉంటే,
త్రయో దీర్ఘాస్తు విజ్ఞేయా యే చ సంధ్యక్షరేషు వై
మూడు దీర్ఘ స్వరాలు గుర్తించాలి, అలాగే అక్షర సంధిలో వచ్చే స్వరాలనూ తెలుసుకోవాలి.
అనేకానాముదాత్తానామనుదాత్తః ప్రత్యయో యది
చాలా ఎత్తైన అక్షరాల మధ్య ఒక తక్కువ స్వరం వస్తే,
యత్ర ద్విప్రభృతీని స్యురుదాత్తాన్యక్షరాణి తు
ఎక్కడైనా రెండు లేదా అంతకంటే ఎక్కువ ఎత్తైన అక్షరాలు ఉంటే,
న రేఫే వా హకారే వా ద్విర్భావో జాయతే క్వచిత్
'ర' లేదా 'హ' అక్షరాల విషయంలో ఎక్కడా ద్విత్వం ఉండదు.
చతుర్థం తు తృతీయేన ద్వితీయః ప్రథమేన తు
నాలుగవది మూడవదితో, రెండవది మొదటిదితో కలిసిపోతుంది.
అనన్త్యశ్చ భవేత్పూర్వో హ్యన్తశ్చ పరతో యది
తర్వాతది చివరలో ఉంటే, ముందున్నది అంతం లేకుండా ఉండాలి.
వర్గాన్త్యాన్ శషసైః సార్ద్ధమన్తస్థైర్వాపి సంయుతాన్
వర్గాంత్య అక్షరాలు, 'శ', 'ష', 'స'లతో కలిపి, లేదా చివర అక్షరాలతో కలిసినవిగా ఉంటాయి.
తృతీయశ్చ చతుర్థశ్చ చతుర్థాదిపరం పదమ్
మూడవది, నాలుగవది, అలాగే నాలుగవదికి తర్వాత వచ్చే పదం కూడా ఇక్కడ చెప్పబడింది.
అనుస్వారోపధామూలా తాన్ క్వచిత్క్రమతః పరమ్
అనుస్వారం, ఉపధ్మానీయ, మూద్ధన్య అక్షరాలు కొన్ని సందర్భాల్లో, వాటి క్రమంలో, తర్వాత వస్తాయి.
సంయోగో యత్ర దృశ్యేత ర్వ్యఞ్జనం విరతే పదే
ఎక్కడైనా సంయోగం కనిపిస్తే, పదం చివరలో వ్యంజనం ఉంటే,
సంయోగే స్వరితం యత్ర ఉద్వాతః ప్రతనం తథా
సంయోగం ఉన్న చోట స్వరం ఎత్తుగా పలికాలి, అలాగే అది కొంత పొడవుగా ఉంటుంది.
సంయోగాత్తు విజానీయాత్పరం సంయోగనాయకమ్
సంయోగం వల్ల, తర్వాత వచ్చే అక్షరం సంయోగానికి లోబడి ఉందని గుర్తించాలి.