ద్వివిధా గతిః పదాన్తస్థితసంధిః సహోష్మభిః
చలనం రెండు విధాలుగా ఉంటుంది: పదాంతంలో సంధి, ఊపిరితో కలిపి.
స్వరాన్తరావిరతాని హ్రస్వదీర్ఘఘుటాని చ
స్వరాల మధ్య నియమితమైన అంతరాలు చిన్నవి, పొడవైనవి, అకస్మాత్తుగా ఉండేవి.
దీప్తాముదాత్తే జానీయాద్దీప్తాం చ స్వరితే విదుః
ప్రకాశాన్ని ఉద్గార స్వరంలో తెలుసుకోవాలి; అలాగే స్వరితంలో కూడా ప్రకాశం ఉంటుందని జ్ఞానులు చెబుతారు.
ఉదాత్తశ్చానుదాత్తశ్చ స్వరితప్రచితే తథా
ఉద్గార స్వరం, అనుదాత్త స్వరం, అలాగే స్వరితంతో కూడిన స్వరాలు ఉంటాయి.
అత ఊర్ధ్వం ప్రవక్ష్యామి ఆచికస్య స్వరత్రయమ్
ఇప్పుడు నేను మూడు రకాల స్వరాలను వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
య ఏవోదాత్త ఇత్యుక్తః స ఏవ స్వరితాత్పరః
ఉదాత్తం అని పిలవబడేది వెంటనే స్వరితంతో కలిసిపోతుంది.
వర్ణస్వరో ఽతీతస్వరః స్వరితో ద్వివిధః స్మృతః
ఒక అక్షరానికి స్వరం దాటి పోయినప్పుడు దానిని స్వరితం అంటారు; ఇది రెండు విధాలుగా ఉంటుంది.
స తు సప్తవిధో జ్ఞేయః స్వరః ప్రత్యయదర్శనాత్
ఈ స్వరం సందర్భాన్ని బట్టి ఏడు విధాలుగా ఉండాలని తెలుసుకోవాలి.
సప్తస్వరాన్ప్రయుఞ్జీత దక్షిణం శ్రవణం ప్రతి
ఏడు స్వరాలను కుడి చెవి వినిపించే విధంగా ఉపయోగించాలి.
ఉచ్చాదుఞ్చతరం నాస్తి నీచాన్నీచతరం తథా
ఎత్తైనదానికంటే ఇంకా ఎత్తైనది లేదు; తక్కువదానికంటే ఇంకా తక్కువదీ లేదు.
ఉచ్చనీచస్య యన్మధ్యే సాధారణమితి శ్రుతిః
ఎత్తు, తక్కువ మధ్యలో ఉన్నదాన్ని సంప్రదాయం ప్రకారం సాధారణం అంటారు.
ఉదాత్తే నిషాదగాన్ధారావనుదాత్తేం ఋషభధైవతో
ఉదాత్తంలో నిషాదం, గాంధారం ఉంటాయి; అనుదాత్తంలో ఋషభం, ధైవతం ఉంటాయి.
యత్ర కఖపరా ఊష్మా జిహ్వామూలప్రయోజనాః
ఎక్కడ క, ఖ, ప, ర, ఊష్మ అక్షరాలు, నాలుక మూలం నుండి ఉచ్చరించేవి ఉంటాయో,
జాత్యః క్షైప్రో ఽభినిహిత స్తైరవ్యఞ్జన ఏవ చ
స్వభావంగా పుట్టినవి, త్వరగా, స్పష్టంగా, స్థిరంగా ఉచ్చరించబడే వ్యంజనాలు ఉంటాయో,
స్వరాణామహమేతేషాం పృథగ్వక్ష్యామి లక్షణమ్
ఈ స్వరాల లక్షణాలను నేను విడివిడిగా వివరంగా చెప్పబోతున్నాను.
సపకారం సవం వాపి హ్యక్షరం స్వరితం భవేత్
క లేదా వ తో కూడిన అక్షరం స్వరితంగా మారుతుంది.
ఇఉవర్ణో యదోదాత్తావాపద్యేతే పవౌ క్వచిత్
ఎక్కడైనా 'ఇ' అక్షరం ఉదాత్తంగా ఉంటే, కొన్నిసార్లు 'ప' లేదా 'వ' లో కనిపిస్తుంది.
ఏఓ ఆభ్యాముదాత్తాభ్యామకారో నిహితశ్చ యః
'ఏ' లేదా 'ఓ' రెండు ఉదాత్త అక్షరాల నుండి వచ్చినప్పుడు, లేదా 'అ' స్పష్టంగా ఉచ్చరించబడినప్పుడు,
ఉదాత్తపూర్వే యత్కిఞ్చిచ్ఛన్దసి స్వరితం భవేత్
ఛందస్సులో ఉదాత్తానికి వెంటనే వచ్చే అక్షరం స్వరితంగా మారుతుంది.
అవగ్రహాత్పరం యత్ర స్వరితం స్యాదనన్తరమ్
అవగ్రహానికి వెంటనే స్వరితం వస్తే, అది అక్కడ ఉంచాలి.
ఇకారం యత్ర పశ్యేయురికారేణైవ సంయుతమ్
ఎక్కడైనా 'ఇ' అక్షరం ఇంకొక 'ఇ'తో కలిసిఉంటే,
స్వరే చేత్స్వరితం యత్ర వివృతా యత్ర సంహితా
ఎక్కడైనా స్వరంలో స్వరితం వస్తే, అది విడిగా అయినా, కలిసినా ఉండవచ్చు.
తాన్యః స్వారః స జాత్యేన శ్రుత్యగ్రే క్షైప్ర ఉచ్యతే
ఒక స్వరం, దాని స్వభావం వల్ల, గానం ప్రారంభంలో ప్రధాన స్వరంగా పిలవబడుతుంది మరియు త్వరగా పలుకుతారు.
తిరోవిరామో విష్కషితే ప్రశ్లిష్టో హీఈగోవర్ణః
శబ్దం కలిపి పలికినప్పుడు మౌన విరామం వస్తుంది, కలిసిపోయిన స్వరాన్ని హీగోవర్ణం అంటారు.
ఉఞ్చాదేకాక్షరాత్పూర్వాత్స్వరం యద్యదిహాక్షరమ్
ఒక ఎత్తైన అక్షరం ముందు ఇక్కడ ఇంకొక అక్షరం ఉంటే,
చత్వారస్త్వాదితః స్వారాః కంషంపుంశ్ఫుతిశాస్త్రతః
ప్రారంభంలో నాలుగు స్వరాలు ఉంటాయి, అవి కంషం, పుంం, స్ఫుటి అని శాస్త్రంలో చెప్పబడినవి.
ఇకారాన్తే పదే పూర్వ ఉకారే పరతః స్థితే
'ఇ'తో ముగిసే పదం తర్వాత 'ఉ'తో మొదలయ్యే పదం వస్తే,
ఇకారాన్తే పదే చైవోకారద్వయం పరే పదే
'ఇ'తో ముగిసే పదం తర్వాత వచ్చే పదంలో రెండు 'ఉ'లు ఉంటే,
త్రయో దీర్ఘాస్తు విజ్ఞేయా యే చ సంధ్యక్షరేషు వై
మూడు దీర్ఘ స్వరాలు గుర్తించాలి, అలాగే అక్షర సంధిలో వచ్చే స్వరాలనూ తెలుసుకోవాలి.
అనేకానాముదాత్తానామనుదాత్తః ప్రత్యయో యది
చాలా ఎత్తైన అక్షరాల మధ్య ఒక తక్కువ స్వరం వస్తే,