స్రియో మధురమిచ్ఛన్తి విక్రుష్టమితరే జనాః
శుభలక్షణులు మధురతను కోరుకుంటారు; ఇతరులు ఎత్తైనదాన్ని ఇష్టపడతారు.
కనకాభస్తు గాన్ధారో మధ్యమః కున్దసన్నిభః
గాంధార స్వరం బంగారు వర్ణంలో ఉంటుంది; మధ్యమ స్వరం మల్లెపువ్వు లాంటి తెలుపు రంగులో ఉంటుంది.
నిషాదః సర్వవర్ణః స్యాదిత్యేతాః స్వరవర్ణతాః
నిషాదుడు అన్నివర్ణాలకు చెందినవాడిగా భావించబడతాడు. ఇవే స్వరవర్ణాల లక్షణాలు.
ఋషభో ధైవతశ్చాపీత్యేతౌ వై క్షత్రియావుభౌ
ఋషభం, ధైవతం ఈ రెండూ క్షత్రియులుగా పరిగణించబడతాయి.
శూద్రత్వం విధినార్ద్ధేన పతితత్వాన్న సంశయః
శూద్రత్వం నియమంలో సగం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది; దాని పతిత స్థితిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
నిపతతి మధ్యమరాగే స నిషాదం షాఙ్జవం విద్యాత్
మధ్యమ రాగంలో దిగిపోతే, ఆ నిషాదాన్ని షాంజవ వర్గానికి చెందినదిగా గుర్తించాలి.
ఋషభో నిషాదసహితస్తం పఞ్చమమీదృశం విద్యాత్
ఋషభం నిషాదంతో కలిసినప్పుడు, దానిని ఇలాంటి ఐదవదిగా (పంచమంగా) తెలుసుకోవాలి.
ధైవతస్య చ దౌర్బల్యాన్మధ్యమగ్రామ ఉచ్యతే
ధైవతానికి బలహీనత ఉండడం వల్ల, దానిని మధ్యమగ్రామం అని పిలుస్తారు.
ధైవతః కంపితో యత్ర స షఙ్గయామ ఈరితః
ఎక్కడ ధైవతం కంపించబడుతుందో, అక్కడ దానిని షంగయామం అని అంటారు.
తం తు సాధారితం విద్యాత్పఞ్చమస్థం తు కైశికమ్
దానిని సాధారితం అని తెలుసుకోవాలి; ఐదవదాన్ని (పంచమాన్ని) కైశికం అంటారు.
యస్మా త్తు మధ్యమే న్యాసస్తస్మాత్కైశికమధ్యమః
మధ్యమంలోనే నిలయం ఉండడం వల్ల, దానిని కైశిక మధ్యమం అంటారు.
కశ్యపః కైశికం ప్రాహ మధ్యమగ్రామసంభవమ్
కశ్యపుడు కైశికం మధ్యమగ్రామం నుండే ఉద్భవించిందని చెప్పారు.
వేతి వాద్యస్య సంజ్ఞేయం గన్ధర్వస్య ప్రరోచనమ్
వేతి అనే పేరు వాద్యానికి ఉంది; అది గంధర్వునికి ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
యో ద్వితీయః స గాన్ధారస్తృతీయస్త్వృషభః స్మృతః
రెండవది గాంధారం, మూడవది ఋషభం అని గుర్తించబడింది.
షష్ఠో నిషాదో విజ్ఞేయః సప్తమః పఞ్చమః స్మృతః
ఆరవది నిషాదం అని తెలుసుకోవాలి; ఏడవది పంచమం అని గుర్తించబడింది.
అజావికే తు గాన్ధారం క్రైఞ్చో వదతి మధ్యమమ్
మేకలో గాంధారం పలుకబడుతుంది; క్రైంచ పక్షి మధ్యమాన్ని ప్రకటిస్తుంది.
అశ్వస్తు ధైవతం వక్తి నిషఆదం వక్తి కుఞ్జరః
గుర్రం ధైవతాన్ని పలుకుతుంది; ఏనుగు నిషాదాన్ని పలుకుతుంది.
గాన్ధారస్త్వనునాసిక్య ఉరసో మధ్యమః స్వరః
గాంధారం నాసికా స్వరం; మధ్యమం ఛాతి స్వరం.
లలాటాద్ధైవతం విద్యాన్నిషాదం సర్వసన్ధిజమ్
లలాటం నుండి ధైవతాన్ని తెలుసుకోవాలి; నిషాదం అన్ని సంధుల నుండీ ఉద్భవిస్తుంది.
షఙ్భిః సం జాయతే యస్మాత్తస్మాత్షఙ్జ ఇతి స్మృతః
షణ్ నుండి పుట్టినందున, దాన్ని షాంజ అని అంటారు.
నర్దత్యృషభవద్యస్మాత్తస్మాదృషేర్భ ఉచ్యతే
ఎందుకంటే అది ఎద్దు లా అరుస్తుంది కాబట్టి దాన్ని ఋషభం అంటారు.
వాతి గన్ధవహః పుణ్యో గాన్ధారస్తేన హేతునా
పవిత్రమైన గాంధారం పరిమళాన్ని తీసుకెళ్తుంది కనుక దానికి ఆ పేరు వచ్చింది.
నాభిప్రాప్తో మధ్యవర్తీ మధ్యమత్వం సమర్శ్నుతే
నాభి వద్ద మధ్యలో ఉండే స్వరం, తన మధ్యస్థత్వాన్ని పొందుతుంది.
పఞ్చస్థానోత్థితస్యాస్య పఞ్చమత్వం విధీయతే
ఐదు చోట్ల నుంచి పుట్టినందున దీనికి 'ఐదవది' అనే పేరు ఏర్పడింది.
శేషాన్పఞ్చ స్వరాంస్త్వన్యే పఞ్చస్థానోత్థితాన్విదుః
మిగతా ఐదు స్వరాలు కూడా ఐదు చోట్ల నుంచే పుట్టాయని తెలుసు.
అగ్నిగీతస్వరః షఙ్జ ఋషభో బ్రహ్మణోచ్యతే
షంజ అనే స్వరం అగ్నిలో పాడబడుతుంది, ఋషభం బ్రహ్మకు చెందినదిగా చెప్పబడింది.
పఞ్చమస్తు స్వరో గీతస్త్వయైవేతి నిధారయ
ఐదవ స్వరం నీవే పాడావు; కాబట్టి దీనిని అర్థం చేసుకో.
ఆద్యంస్య దైవతం బ్రహ్మా షఙ్జస్యాప్యుచ్యతే బుధైః
మొదటి స్వరానికి దేవుడు బ్రహ్మ, అలాగే షంజకూ బ్రహ్మనే అని జ్ఞానులు చెబుతారు.
గావః ప్రణీతే తుష్యన్తి గాన్ధారస్తేన హేతునా
ఆవులను నడిపితే అవి సంతోషిస్తాయి, అందుకే గాంధారానికి ఆ పేరు వచ్చింది.
సోమస్తు పఞ్చమస్యాపి దైవతం బ్రహ్మరాద్రస్మృతమ్
ఐదవ స్వరానికి దేవుడు సోముడు అని బ్రహ్మరాద్రులు గుర్తించారు.