షఙ్జే తూత్తరమన్ద్రా స్యాదృషభే చాభిరూహతా
షంజలో ఉత్తరమంద్రా ఉంటుంది; ఋషభలో అభిరూహతా ఉంటుంది.
మధ్యమే ఖలు సౌవీరా హృషికా పఞ్చమే స్వరే
మధ్యమలో సౌవీరా, హృషికా ఐదవ స్వరంలో ఉంటాయి.
నిషాదే రజనీం విద్యాదృషీణాం సప్త మూర్ఛనాః
నిషాదంలో రజనీని తెలుసుకోవాలి; ఋషుల మూర్చనలు ఏడింటి ఉన్నాయి.
పితౄణాం మూర్చ్ఛానాః సప్త తథా యక్షా న సంశయః
పితృదేవతల మూర్చనలు ఏడింటి ఉన్నాయి; యక్షులవీ అంతే, సందేహం లేదు.
షఙ్జః ప్రీణాతి వై దేవానృషీన్ప్రీణాతి చర్షభః
షంజ దేవతలను సంతోషపరుస్తుంది, ఋషభ ఋషులను ఆనందింపజేస్తుంది.
దేవాన్పితౄనృషీంశ్చైవ స్వరః ప్రీణాతి పఞ్చమః
ఐదవ స్వరం దేవతలు, పితృదేవతలు, ఋషులను సంతోషపరుస్తుంది.
గానస్య తు దశవిధా గుణవృత్తిస్తు తద్యథా
పాటకు పది రకాల గుణాలు, విధానాలు ఉన్నాయి; అవి ఇలా ఉన్నాయి:
కాకస్వరం మూర్ద్ధగతం తథా స్థానవివర్జితమ్
కాకస్వరము, మూర్ధగతము, అలాగే స్థానం లేనివి.
వ్యాకులం తాలహీనం చ గీతిదోషాశ్చతుర్దశ
అశాంతంగా ఉండటం, తాళం లేకపోవడం — ఇవే పాటలోని పద్నాలుగు దోషాలు.
స్రియో మధురమిచ్ఛన్తి విక్రుష్టమితరే జనాః
శుభలక్షణులు మధురతను కోరుకుంటారు; ఇతరులు ఎత్తైనదాన్ని ఇష్టపడతారు.
కనకాభస్తు గాన్ధారో మధ్యమః కున్దసన్నిభః
గాంధార స్వరం బంగారు వర్ణంలో ఉంటుంది; మధ్యమ స్వరం మల్లెపువ్వు లాంటి తెలుపు రంగులో ఉంటుంది.
నిషాదః సర్వవర్ణః స్యాదిత్యేతాః స్వరవర్ణతాః
నిషాదుడు అన్నివర్ణాలకు చెందినవాడిగా భావించబడతాడు. ఇవే స్వరవర్ణాల లక్షణాలు.
ఋషభో ధైవతశ్చాపీత్యేతౌ వై క్షత్రియావుభౌ
ఋషభం, ధైవతం ఈ రెండూ క్షత్రియులుగా పరిగణించబడతాయి.
శూద్రత్వం విధినార్ద్ధేన పతితత్వాన్న సంశయః
శూద్రత్వం నియమంలో సగం ద్వారా నిర్ణయించబడుతుంది; దాని పతిత స్థితిలో ఎలాంటి సందేహం లేదు.
నిపతతి మధ్యమరాగే స నిషాదం షాఙ్జవం విద్యాత్
మధ్యమ రాగంలో దిగిపోతే, ఆ నిషాదాన్ని షాంజవ వర్గానికి చెందినదిగా గుర్తించాలి.
ఋషభో నిషాదసహితస్తం పఞ్చమమీదృశం విద్యాత్
ఋషభం నిషాదంతో కలిసినప్పుడు, దానిని ఇలాంటి ఐదవదిగా (పంచమంగా) తెలుసుకోవాలి.
ధైవతస్య చ దౌర్బల్యాన్మధ్యమగ్రామ ఉచ్యతే
ధైవతానికి బలహీనత ఉండడం వల్ల, దానిని మధ్యమగ్రామం అని పిలుస్తారు.
ధైవతః కంపితో యత్ర స షఙ్గయామ ఈరితః
ఎక్కడ ధైవతం కంపించబడుతుందో, అక్కడ దానిని షంగయామం అని అంటారు.
తం తు సాధారితం విద్యాత్పఞ్చమస్థం తు కైశికమ్
దానిని సాధారితం అని తెలుసుకోవాలి; ఐదవదాన్ని (పంచమాన్ని) కైశికం అంటారు.
యస్మా త్తు మధ్యమే న్యాసస్తస్మాత్కైశికమధ్యమః
మధ్యమంలోనే నిలయం ఉండడం వల్ల, దానిని కైశిక మధ్యమం అంటారు.
కశ్యపః కైశికం ప్రాహ మధ్యమగ్రామసంభవమ్
కశ్యపుడు కైశికం మధ్యమగ్రామం నుండే ఉద్భవించిందని చెప్పారు.
వేతి వాద్యస్య సంజ్ఞేయం గన్ధర్వస్య ప్రరోచనమ్
వేతి అనే పేరు వాద్యానికి ఉంది; అది గంధర్వునికి ఆనందాన్ని ఇస్తుంది.
యో ద్వితీయః స గాన్ధారస్తృతీయస్త్వృషభః స్మృతః
రెండవది గాంధారం, మూడవది ఋషభం అని గుర్తించబడింది.
షష్ఠో నిషాదో విజ్ఞేయః సప్తమః పఞ్చమః స్మృతః
ఆరవది నిషాదం అని తెలుసుకోవాలి; ఏడవది పంచమం అని గుర్తించబడింది.
అజావికే తు గాన్ధారం క్రైఞ్చో వదతి మధ్యమమ్
మేకలో గాంధారం పలుకబడుతుంది; క్రైంచ పక్షి మధ్యమాన్ని ప్రకటిస్తుంది.
అశ్వస్తు ధైవతం వక్తి నిషఆదం వక్తి కుఞ్జరః
గుర్రం ధైవతాన్ని పలుకుతుంది; ఏనుగు నిషాదాన్ని పలుకుతుంది.
గాన్ధారస్త్వనునాసిక్య ఉరసో మధ్యమః స్వరః
గాంధారం నాసికా స్వరం; మధ్యమం ఛాతి స్వరం.
లలాటాద్ధైవతం విద్యాన్నిషాదం సర్వసన్ధిజమ్
లలాటం నుండి ధైవతాన్ని తెలుసుకోవాలి; నిషాదం అన్ని సంధుల నుండీ ఉద్భవిస్తుంది.
షఙ్భిః సం జాయతే యస్మాత్తస్మాత్షఙ్జ ఇతి స్మృతః
షణ్ నుండి పుట్టినందున, దాన్ని షాంజ అని అంటారు.
నర్దత్యృషభవద్యస్మాత్తస్మాదృషేర్భ ఉచ్యతే
ఎందుకంటే అది ఎద్దు లా అరుస్తుంది కాబట్టి దాన్ని ఋషభం అంటారు.