క్షుత్క్షామకణ్ఠమాయాన్తమరణ్యాత్ససమిత్కుశమ్
ఆయన ఆకలితో గొంతు ఎండిపోయి, అరణ్యం నుంచి సమిత్తులు, దర్భ గడ్డి పట్టుకుని వచ్చాడు.
ఉవాచ కస్మాదేకాన్తం స్థీయత భవతా ద్విజ
ఆయన, "ఓ ద్విజా, నీవు ఇక్కడ ఒంటరిగా ఎందుకు కూర్చున్నావు?" అని అడిగాడు.
ప్రవివక్షౌ పురే రమ్యే తేనాత్ర స్థీయతే మయా
"ఈ అందమైన పట్టణంలో నేను మాట్లాడాలనుకుంటున్నాను. అందుకే ఇక్కడ ఉన్నాను," అన్నాడు.
కథ్యతాం మే ద్విజశ్రేష్ఠ త్వమభిజ్ఞో మతో మమ
"ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నీవు జ్ఞానవంతుడివని నేను భావిస్తున్నాను. నాకు చెప్పు."
అధిరుఢో నరేన్ద్రో ఽయం పరితో యస్తథేతరః
"ఈ రాజు ఎక్కి ఉన్నాడు. చుట్టూ ఉన్నవారు మరొకరు."
భవతా నిర్విశేషేణ పృథగ్వేదోపలక్షితౌ
"నీవు వేదాల ప్రకారం ఇద్దరినీ వేరుగా గుర్తించగలవు."
జ్ఞాతుమిచ్ఛామ్యహం కో ఽత్ర గజః కో వా నరాధిపః
"ఇక్కడ ఎవరు గజము? ఎవరు నరాధిపుడు? నేను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను."
వాహ్యవాహకసంబన్ధం కో న జానాతి వై ద్విజ
"ఓ బ్రాహ్మణా, ఎవరికి రైడర్, ఎవరికి రైడింగ్ సంబంధం తెలియదని ఎవరు చెప్పగలరు?"
అధః సత్త్వవిభాగం కిం కిం చోర్ద్ధమభిధీయతే
"కింద జీవుల విభాగం ఏమిటి? పైగా ఏమి చెప్పబడింది?"
శ్రయతాం కథయామ్యేష యన్మాం త్వం పరిపృచ్ఛసి
"నీవు అడిగింది నేను చెబుతాను. విను."
అవబోధాయ తే బ్రహ్మన్దృష్టాన్తో దర్శితో మయా
"నీకు అర్థమయ్యేలా నేను ఉదాహరణ చూపించాను, ఓ బ్రాహ్మణా."
తదేవం త్వం సమాచక్ష్వ కతమస్త్వమహం తథా
"ఇప్పుడు నీవు చెప్పు. నువ్వెవరు? నేనెవరు?"
నిదాధః ప్రాహ భగవన్నాచార్యస్త్వమృభుర్మమ్
నిదాఘుడు ఇలా అన్నాడు: "భగవంతుడా, నువ్వు నా ఆచార్యుడు కాదవు, నీవు ఋభువు."
యథాచార్యస్య తేన త్వాం మన్యే ప్రాప్తమహం గురుమ్
"ఆచార్యునికి లాగానే, నిన్ను నేను గురువుగా భావిస్తున్నాను."
గురుస్నేహాదృభుర్నామనిదాఘం సముపాగతః
"గురువుకు ఉన్న ప్రేమతో, ఋభు అనే వారు నిదాఘుని వద్దకు వచ్చారు."
పరమార్థసారభూతం యత్తదద్వైతమశేషతః
"పరమార్థసారం అయిన అద్వైతాన్ని పూర్తిగా తెలియజేశాడు."
నిదాఘో ఽప్యుపదేశేన తేనాద్వైతపరో ఽభవత్
"ఆ ఉపదేశంతో నిదాఘుడూ అద్వైతాన్ని ఆశ్రయించాడు."
తథా బ్రహ్మతనౌ ముక్తిమవాచ పరమాద్విజః
అలా ఆ ఉత్తమ బ్రాహ్మణుడు బ్రహ్మస్వరూపంలో మోక్షాన్ని వివరించాడు.
భవ సర్వగతం జ్ఞానమాత్మానమవనీపతే
ఓ రాజా, ఆత్మ అనగా అన్నిటినీ వ్యాపించిన జ్ఞానం అని తెలుసుకో.
భ్రాన్తదృష్టిభిరాత్మాపి తథైకః సన్పృథక్ పృథక్
ఆత్మ ఒక్కటే అయినా, మాయతో కలిగిన దృష్టివల్ల వేర్వేరు, భిన్నంగా కనిపిస్తుంది.
సో ఽహం స చ త్వం స చ సర్వమేతదాత్మాంస్వయం భాత్యపభేదమోహః
ఆ ఆత్మనే నేను, ఆ ఆత్మనే నీవు, ఇదంతా కూడా అదే ఆత్మ. భేదమనే భ్రమ అజ్ఞానంతో కలుగుతుంది.
స చాపి జాతిస్మరణావబోదస్తత్రైవ జన్మన్యపవర్గమాప
ఆతడే పూర్వజన్మలు గుర్తు చేసుకునే జ్ఞానంతో, అదే జన్మలో ముక్తిని పొందాడు.
బ్రాహ్మణక్షత్రియవిశాం శ్రోర్తృఆణాం చాపి ముక్తిదమ్
ఇది బ్రాహ్మణులు, క్షత్రియులు, వైశ్యులు, వినేవారికీ ముక్తిని ఇస్తుంది.
బ్రహ్మజ్ఞానమిదం శుద్ధం కిమన్యత్కథయామి వై
ఈ బ్రహ్మ జ్ఞానం పవిత్రమైనది. ఇంకేం చెప్పాలి?
అసంతుష్ట ఇవ ప్రాహ భ్రాతరం తం సనన్దనమ్
సంతృప్తి లేని వాడిలా, తన అన్నయ్య అయిన సనందనుని అడిగాడు.
తథాపి నాత్మా ప్రీయేత శృణ్వన్హరికథాం ముహుః
హరి కథలు మళ్లీ మళ్లీ విన్నా, ఆత్మకు సంతృప్తి కలగదు.
సిద్ధిం సుమహతీం ప్రాప్తో నిర్విణ్ణో ఽవాన్తరం బహిః
అతడు గొప్ప సిద్ధిని పొందినా, లోపల బయటా ఆసక్తి లేకుండా ఉన్నాడు.
న జాయతే కథం ప్రాప్తో జ్ఞానం వ్యాసాత్మజః శిశుః
వ్యాసుని కుమారుడు చిన్నవాడైనా, ఇంత జ్ఞానం ఎలా సంపాదించాడు?
సమాఖ్యాహి మహాభాగ మో౭శాస్త్రార్థవిద్భవాన్
మహాభాగ, నీవు శాస్త్రార్థాన్ని తెలిసినవాడివి. దయచేసి అది నాకు వివరించు.
యాం శ్రుత్వా బ్రహ్మతత్త్వజ్ఞో జాయతే మానవో మునే
ఓ మునీశ్వరా, దాన్ని విని బ్రహ్మతత్త్వాన్ని తెలిసే విధంగా మానవుడు అవుతాడు. దయచేసి అది చెప్పు.