క్షుధితస్య చ భుక్తే ఽన్నే తృప్తిర్బ్రహ్మన్విజాయతే
బ్రాహ్మణా! ఆకలితో ఉన్నవాడు అన్నం తినినప్పుడు తృప్తి కలుగుతుంది.
వహ్నినా పార్థివేనాదౌ దగ్ధే వై క్షురాపీశ్వః
మొదట అగ్ని లేదా భూమి వల్ల యజ్ఞ కత్తి కాలిపోయినప్పుడు—
క్షుత్తృష్ణే దేహధర్మాఖ్యే న మమైతే యతో ద్విజ
బ్రాహ్మణా! ఆకలి, దాహం ఇవి శరీరానికి సంబంధించిన లక్షణాలు మాత్రమే. ఇవి నాకు చెందవు.
మనసః స్వస్థతా తుష్టిశ్చిత్తధర్మావిమౌ ద్విజ
మనస్సుకు సంబంధించిన లక్షణాలు ఏమిటంటే — మనశ్శాంతి, సంతృప్తి. ఇవి రెండూ మనస్సు ధర్మాలు, బ్రాహ్మణా!
క్వ నివాసస్తవేత్యుక్తం క్వ గన్తాసి చ యత్త్వయా
నీవు, 'నీ నివాసం ఎక్కడ?', 'నువ్వు ఎక్కడికి వెళ్తావు?' అని అడిగినప్పుడు—
పుమాన్సవర్గతో వ్యాపీత్యాకాశవదయం యతః
మనిషి స్వభావతః అంతటా వ్యాపించి ఉంటాడు. ఆకాశంలా అన్నిచోట్ల ఉంటాడు అని తెలుసుకో.
సో ఽహం గన్తా న చాగన్తా నైకదేశనికేతనః
నేనే వెళ్ళేవాడిని, కానీ వచ్చేవాడిని కాదు. నాకు ఒకే ఒక చోట నివాసం లేదు.
మిష్టన్నే మిష్టమిత్యేషా జిహ్వా సా మే కృతా తవ
ఇది రుచికరమని చెప్పే నా నాలుకను నువ్వే నాకు ఇచ్చావు.
మిష్టమేవ యదామిష్టం తదేవోద్వేగకారణమ్
ఏదైనా రుచికరమని అనిపించినది, అది రుచికరంగా అనిపించకపోతే అదే బాధకు కారణమవుతుంది.
ఆదిమధ్యావసానేషు కిమన్నం రుచికారణమ్
ఆరంభంలో, మధ్యలో, చివర్లో — ఏ ఆహారం నిజంగా ఆనందాన్ని ఇస్తుంది?
పార్థివో ఽయం తథా దేహః పార్థివైః పరమాణుభిః
ఈ శరీరం కూడా భూమిలోని కణాల ద్వారానే ఏర్పడింది.
గుడః ఫలానీతి తథా పార్థివాః పరమాణవః
బెల్లం, పండ్లు కూడా భూమిలోని కణాల ద్వారానే ఏర్పడినవే.
తన్మనః శమనాలబి కార్యం ప్రాప్యం హి ముక్తయే
మేధావీ! మనస్సును అదుపులో పెట్టుకో. ఇదే ముక్తికి మార్గం.
ప్రణిపత్య మహాభాగో నిదాఘో వాక్యమబ్రవీత్
విశిష్టుడైన నిదాఘుడు నమస్కరించి ఇలా అన్నాడు.
నష్టో మోహస్తవాకర్ణ్య వచాంస్యేతాని మే ద్విజ
బ్రాహ్మణా! నీ మాటలు విని నా మాయా పోయింది.
ఇహాగతో ఽహం దాస్యామి పరమార్థం సుబోధితమ్
నేను ఇక్కడికి వచ్చాను. నీకు పరమార్థాన్ని స్పష్టంగా వివరించి చెప్పుతాను.
వాసుదేవాభిధేయస్య స్వరుపం పరాత్మనః
వాసుదేవుడు అనే పరమాత్మ యొక్క నిజ స్వరూపాన్ని.
పూజితః పరయా భక్త్యానిచ్ఛితః ప్రయయౌ విభుః
పరమభక్తితో పూజించబడిన ప్రభువు, కోరకపోయినా అక్కడినుంచి వెళ్లిపోయాడు.
నిదాఘజ్ఞానదానాయ తదేవ నగరం గురుః
నిదాఘుడికి జ్ఞానం ఇవ్వడానికి అదే నగరం గురువయ్యింది.
మహాబలపరీవారే పురం విశతి పార్థివే
మహాబలవంతుల వలయంతో కూడినవాడై, భూమిపై ఉన్న నగరంలోకి ప్రవేశించాడు.
క్షుత్క్షామకణ్ఠమాయాన్తమరణ్యాత్ససమిత్కుశమ్
ఆయన ఆకలితో గొంతు ఎండిపోయి, అరణ్యం నుంచి సమిత్తులు, దర్భ గడ్డి పట్టుకుని వచ్చాడు.
ఉవాచ కస్మాదేకాన్తం స్థీయత భవతా ద్విజ
ఆయన, "ఓ ద్విజా, నీవు ఇక్కడ ఒంటరిగా ఎందుకు కూర్చున్నావు?" అని అడిగాడు.
ప్రవివక్షౌ పురే రమ్యే తేనాత్ర స్థీయతే మయా
"ఈ అందమైన పట్టణంలో నేను మాట్లాడాలనుకుంటున్నాను. అందుకే ఇక్కడ ఉన్నాను," అన్నాడు.
కథ్యతాం మే ద్విజశ్రేష్ఠ త్వమభిజ్ఞో మతో మమ
"ఓ బ్రాహ్మణశ్రేష్ఠా, నీవు జ్ఞానవంతుడివని నేను భావిస్తున్నాను. నాకు చెప్పు."
అధిరుఢో నరేన్ద్రో ఽయం పరితో యస్తథేతరః
"ఈ రాజు ఎక్కి ఉన్నాడు. చుట్టూ ఉన్నవారు మరొకరు."
భవతా నిర్విశేషేణ పృథగ్వేదోపలక్షితౌ
"నీవు వేదాల ప్రకారం ఇద్దరినీ వేరుగా గుర్తించగలవు."
జ్ఞాతుమిచ్ఛామ్యహం కో ఽత్ర గజః కో వా నరాధిపః
"ఇక్కడ ఎవరు గజము? ఎవరు నరాధిపుడు? నేను తెలుసుకోవాలనుకుంటున్నాను."
వాహ్యవాహకసంబన్ధం కో న జానాతి వై ద్విజ
"ఓ బ్రాహ్మణా, ఎవరికి రైడర్, ఎవరికి రైడింగ్ సంబంధం తెలియదని ఎవరు చెప్పగలరు?"
అధః సత్త్వవిభాగం కిం కిం చోర్ద్ధమభిధీయతే
"కింద జీవుల విభాగం ఏమిటి? పైగా ఏమి చెప్పబడింది?"
శ్రయతాం కథయామ్యేష యన్మాం త్వం పరిపృచ్ఛసి
"నీవు అడిగింది నేను చెబుతాను. విను."